جئهیز آلماق بلکه ده والدينلری قیز اوشاقلاری دوغولان گوندن ناراحات ائدن مسئلهلردن بیریدیر. اصلینده بو بیر عادتدیر ایلک ائولیلره بیر یاردیم مقصدی داشیییر. زامان کئچدیکجه توی عادتلری دَییشسه ده، جئهیز مسئلهسی دَییشمز اولاراق قالیر. داها دوغروسو دَییشیر. اما قیز طرفینین ایشینی داها دا چتینلشدیرمک یولو ایله.جئهیز ندیر؟ بونو هرکس قیزلارین آتا ائویندن اَر ائوینه گتیردیی اشیالار کیمی باشا دوشور. بیر چوخ اؤلکهلرده قیز اوشاغی هله یئتکینلیک یاشینا چاتمامیشدان اونون اوچون جئهیز توپلانیر. جئهیز عادتاً، موختلیف نؤع مبللاردان، برقي وسايلدان، خالچا و یاتاق دستلریندن، معیشت اشیالاریندان و ... عبارت اولور. جئهیزین اروپا، جنوبی آسیا، آفریقا و دونیانین دیگر یئرلرینده اوزون تاریخی وار. اونون اساس وظيفهلري-اَرین یئنی بیر ائو قورماسی اوچون اونا دستک اولماق، اَری وفات ائتدیكده حیات یولداشینی تامین ائتمک. اروپادا جئهیز بؤیوک عائلهلرین گوج و ثروت قورماغینا و نیکاح واسطهسیله اتفاق سیاستینده بؤیوک رول اویناماغا ایمکان وئریردی.
اورتا عصرلرده قیز دوغولاندان درحال سونرا جئهیز توپلانیلماسینا باشلانیلیردی. جئهیز اساساً الده قاییرما یورغان، یاستیق، دوششك، پردهلر، موختلیف قاب دستلری، بزک اشیالاری، قیزیل، بولور، خالچالار و ...عبارت اولور. جئهیز وئرهنین ایمکانیندان آسيلی اولاراق زامانلا جئهیزه پالتار و قیمتلی وسايل- اهمیتلی مبلغلر علاوه اولونماغا باشلاندی. بوگون دونیادا عنعنوی جئهیز هله ده مؤوجوددور،لاکین ایندی بؤیوک حیسهسینی بؤیوک مبلغلر، اوستگل خصوصیله موهوم شخصی املاک و داشینماز املاک توتور.اَره وئریلن قیزا آتا ائویندن گوندهلیک حیات، ائو-ائشیک اوچون اَن واجیب ساییلان اشیالار وئریلیر. اوللر قیز ائوی بو اشیالاری اوغلان ائویندن آلدیغی باشلیغین حسابینا الده ائدیردی. ایللرکئچدیکجه بو عادتین فورماسی و آلینما منبعی دییشیکلییه معروض قالیب.
واختیله کاسیب عائلهلرده جئهیز آناسیندان قیزینا بیر میراث تک اؤتورولوردو. قیز دوغولدوغو گوندن باشلایاراق، آناسی اؤز جئهیزیندن قالمیش اشیالاری و چاتمایانلاری یئنيدن آلاراق علاوه ائدیلیر، آیریجا بیر صاندیغا ییغیردی. ائل-اوبا قايداسینا گؤره، ائو اشیالارینین چوخونو نیشانلی قیز اؤزو حاظیرلاییر، خالچا، جوراب توخویور، ساعاتقابی، تنبکی کیسهسی و ... تیکیردی. وارلی عائلهلرده ایسه جئهیزی تامامیله یئنيدن توپلایاردیلار. تداروک ایشلری بؤیوک نیشان تاخدی مراسیمیندن سونرا توی گونلرینه قدر داوام ائتدیریلیردی. بو مدت عرضینده همین آوادانلیغین بیر حیصهسی قوهوم-قونشو قادینلارین کمکیله دوزلیر، یون یویولوب دارانیر، یورغان-دؤشک توتولور، خالچا-پالاز توخونور و ... واجیب ایشلر گؤرولوردو.
یاخین قوهوملارین وئردیی و قوناقلارین اؤزلری ایله قیز تویونا گتیردیکلری هديهلر ده جئهیزه قاتیلیردی. قیز ائوی کاسیب اولدوقدا، چوخ واخت آداخلی اوغلان اؤزو بو اشیالاری توپلاییب توی گونونه قدر قیزگیله چاتدیریر و گلینآپاردی مراسیمینده اونو گلین قیز ایله بیرلیكده اَر ائوینه داشیییردی. کئچن عصرین اوللرینده قئيده آلینان و جئهیزه داخیل اولان عنعنوی اشیالار هر عائله اوچون واجیب ساییلان قوران کیتابی، اوستونده ناماز قیلماق اوچون ابریشم شالدان تیکیلمیش ایکی-اوچ جاناماز، مؤهورقابی، یوز بیر دانهلی تسبئح. داها سونرا ایکی آداملیق قیرمیزی یورغان و قیرمیزی مخمردن اوزلنمیش بؤیوک تاخت دؤشهیی، ایکی یون دؤشکچه، ایکی موتککه، بیر بؤیوک نازبالینج، قاییناتا-قایینانا اوچون ایکی کیچیک دؤشک. نیشانلی قیزین اؤزو، یاخود قیز ائوی قادینلاری طرفیندن بی اوچون حاظیرلانمیش تیکمه ال ایشلری ،تیرمه آراخچین، ایپک داراققابی، ساعاتقابی، اون ایکی عدد تنبکی و پول کیسهسی، ۲۰-۳۰ جوت چاریقباغی، آت اوچون زینپوش، قلمدانقابی و ... یئنه معیشت اوچون سوفره، ال-اوز دسمالی، ایستی قابلاری قالدیرماق اوچون یئددی جوت "توتقاج" و ...
گلینین اؤزو اوچون سورمهدان، عطیرقابی، قایچیقابی، اینهقابی، سایی یئددی اولماقلا اینه، ایپک تومانباغی، تاخچا و گوزگو پردهسی، قارا آیاغداشی و ... بونلاردان باشقا، بیر" صاندیق"، یون معمولاتیندان بیر-ایکی خالچا-پالاز، جامهدان-مفرش، خورجون، ساخسی قاب-قاجاقدان نئهره، کوپه، کوزه، آغاج معمولاتیندان یئددی تاختا قاشیق، چاناق، چؤمچه،چؤرکقابی، بازاردان آلینمیش تزه، یاخود یئنیجه قالایلانمیش میس قاب-قاجاق، گلینین یویونماسی اوچون بؤیوک تئشت، قازان، گولابزن، میس آفتافا-لَیهن، حامام سطيلی، آلتی کاباب شیشی و ... دمير اشیالار. ائل-اوبا عادتینه گؤره بوراداکی میس، یاخود ساخسی سو قابلارینی یئنی منزیله اصلا بوش آپارماق اولمازدی، اونلار حؤکماً سو ایله دولدورولمالی ایدیلر. بوندان علاوه، گلین اؤزو ایله اَر ائوینه موختلیف رنگلی پارچالاردان تیکیلمیش یئددی کیچیک توربادا یئددی جور تاخیل نؤوو بوغدا، آرپا، دویو، مرجی، نوخود، لوبیا، داری و اوغورسویو دئییلن بیر سهنگ تمیز ایچمهلی سو و بیر قاب نفت آپاراردی. قايدایا گؤره، قیز گلین کؤچورولدوكده، آیاققابیسیندان باشقا، ایستدیی بوتون پالتارلارینی یئنی منزیلینه آپارا بیلر. اما بعضی یئرلرین عادتینجه، گلینین بختی آغ اولسون دئیه، جئهیزله، بعضاً ایسه ائله قیزین اؤزویله اونون بیرتای کؤهنه آیاققابیسی دا اَر ائوینه آپاریلارمیش.
جئهیز اشیالاری سیاهییا آلیندیقدان سونرا بدنظردن قورونماقدان اؤترو اونلاری قیرمیزی قایتان و لئنتلرله سارییاراق جئجیم صاندیقلارینا یئرلشدیررمیشلر. اؤتن عصرلرده وارلی عائلهلردن اره وئریلن قیزلارین آتا-آناسی اؤولادلارینا مال-قارا سوروسو، ائو-امارت، زمی و باغ-باغچا کیمی هديهلر قوشور، حؤکمدارلار ایسه گلین کؤچوردوکلری قیزلارینا، بیر عادت اولاراق، گئنیش بیر اراضی و یا بیر نئچه کند باغیشلاییبلار. عادته گؤره قیزا وئریلن بوتون اشیالار اونون شخصی مالی حساب ائدیلیر. موختلیف بؤلگهلرده قیز اره وئردیکده اونا قوشولان جئهیزه "آغیرلیق"، "بارخانا/قیز بارخاناسی"، "وئردیک/وئردوک"، "ددهوئردی/ددهمالی"، "مال"،"اؤللوخ-دیریلیخ"، "صدقه"، "تجهیز"، "توتی"، "جئهیز قوشما/جئهیزلهمه/جئهیزچیلیک"، "جئر-جئهیز" و بو کیمی آدلار داشیییر. اونون "جئهاز/جئییز/جیهاز" دئییلیش شکیللری ده واردیر.
جئهیز معیشتیمیزین بیر پارچاسینا چئوریلیب. معاصر دؤوروموزده ده چوخ جئهیزی اولدوغو اوچون ترجیح ائدیلن ائولیلیکلر وار. مثلاً، قیزین آتاسی ایمکانلی آدامدیر-دئمک کی، قیزینا یاخشی جئهیز وئرهجک. ائو، ماشین کیمی املاکلار دوشونولرکن، اینسان شخصیتی کناردا قالیر. قونشودان قالما گئری، دئیيمی ایله ایمکانی ضعیف اولانلار دا یاخشی جئهیز آلماق اوچون بوتون ایمکانلارینی سفربر ائدیر. حتی ائوینی ساتانلار دا اولور. بونو دا باجارمایانلار بانکلاردان بؤیوک مبلغلرده وام آلیر و آسيلی وضعیته دوشورلر. ایللرله بو وامي اؤدمک مجبوریتینده قالیرلار. ائله عائلهلر وار کی، قیزی اوچون جئهیز آلماق اوچون گؤتوردویو بورج پوللاری «نوهمین تویو اولونجا آنجاق بیتیررم»-دئیه ایضاح ائدیر. اؤولادلار دا والدينلریندن نه اولورسا-اولسون یاخشی جئهیز طلب ائدیر. چونکی صاباحدان باشینا وورماق مصيبتي وار. اگر گلین یاخشی جئهیز گتیرمهییبسه، اونون گونو قارا اولور. قیزلار وارلی آتاسی اولان اوغلان آختاریرلار، اوغلانلار دا عینیله. اما اینسانلار باشا دوشملیدیرلر کی، والدينلرین وار-دؤولتی اونو قازانان اینسانلارا مخصوصدور. قاییناتانین وار-دؤولتینین اونون اؤولادی ایله ائولهنن اینسانا عاييداتی یوخدور. ائولهنهجک اولان اینسانلار اؤز قوهلرینه گوونمهلیدیرلر. یالنیز بیرلیکده قازاندیقلاری اونلارین شخصی مولکو حساب اولونور. دوزدور، والدينلرین یئنی قورولان عائلهیه دستیهی منفی یوخ، مثبت حالدیر. اما بو دستک داها چوخ معنوی یؤنده اولارسا، داها خئییرلی اولار.
اوغلان اؤز آتاسینین پولونا، قیزدا گتیردیی جئهیزه گوونیب، مسئولیت حسیندن اوزاقلاشیر. بو گون بو جور عائلهلرین سایی کیفایت قدردیر. اگر عائلهنین مؤحكملیگی وئریلن جئهیزین میقداریندان آسيلی اولسايدی، او زامان گوندن-گونه بو ساحهده ایرلی گئدن عائلهلر داها مؤحكم اولاردی. آنجاق بوشانمالارین سایی بو جور عائلهلرده داها چوخ اولور. اینسانلارا-قیزا و اوغلانا جئهیزدن اول معنوی دیرلر اؤیردیلمهلی، معاصر چتین حیاتدا قازانماغین یوللاری آشیلانمالیدیر. اوشاغین ایستعدادیندان آسيلی اولاراق بیلیک و یاخود هر هانسی بیر قابیلیتلر آشیلانمالیدیر. خصوصیله، قیزلار اوچون ده بو اؤنمليدیر. بو گون بیر قیزین نه قدر چوخ جئهیزی اولورسا-اولسون صاباح بیر چتین وضعیتده قالدیقدا- یا بوشاندیقدا و یاخود حیات یولداشینین باشینا بیر ایش گلدیكده همین جئهیزلر بیر ایشه یارامایاجاق. اما قیزلار اونلارا وئریلن باجاریقلارلا حیاتلارینی قورتارا بیلرلر. و یاخود دا موطلق دئییل کی، نسه بیر بدبخت ایش باش وئرسین، اؤز دستهیی ایله حیات یولداشینین یانیندا اولان قیزلار عائلهیه هم معنوی، هم ده مادی دایاق دورماقلا اونو داها دا مؤحکملندیریر. اؤولادلارینا یاخشی تربییه وئریرکی، بونو دا هئچ بیر جئهیز اوز ائده بیلمز. جئهیز عاملی ایسه داها چوخ میللی دیرلری عکس ائتدیرن اشیالاردان اولسا داها یاخشی اولار. اونلار ائوین باش كونجونده قویولار و وطنین، عائلهنین دیرینی هر آن عائله عضولرینه خاطیرلادار. بو جور عائلهلرده ده حضور و خؤشبختلیک اولار. من باشقا بیرینین یانیندا سینماییم- دئیه، خرجه گیرمک، مین-بیر اذیتله جئهیز آلماق، سونرا دا ایللرله بو بورجدان قورتارا بیلمهمیین عائله خوشبختلیگی ایله هئچ بیر علاقهسی یوخدور.آتالار و خصوصاً آنالار تشريفات آدامين ائوين ييخار بير آز اوزوموزه قاييتمالي ييق . قيزين خوشبختليي جئهيز دئييل اونون نجابتي و ائو ييغماسي و سليقه سي و هربارماغيندن بير هنر ياغماسي دير. اوز ائوينده اولمايان وساييلي جئهيز اوچون قيزيان آلماق اوز ياشاييشين اوچون بير ظلم دير. جئهيز جاوانلار اوچون بويوك داياقدير اما سيز اللهييز قويون جاوانلار بيرآزدا اوز آياقلارينين اوستونده دورسونلار.
حاضیرلایان : محمدرضا اسماعیل زاده
نئهره چالخاما مراحيلينده خصوصی نغمهلر اوخونور. بو نغمهلره سایالار دئییلیر.گؤرونور، نئهره چالخالاماقلا باغلی نغمهلر مالدار طایفالار آراسیندا یاراندیغی اوچون بئله آدلانیر، سایاچی سؤزلری ایله بو نغمه لرین آراسیندا هم مضمون، همده موسیقی یاخینلیغی مؤوجوددور. همین سایالاردا نئهره چالخاما مراحلي ایله علاقهدار ریتم واردیر. نئهرهنین چیخاردیغی مئلودیک سس نغمهنی تاماملاییر:
نئهرهم اول، اول، یاغنان دول، دول، ائویمه قوناق گلیبدیر، آشیم یاوان قالیبدیر .
نئهره حاقیندا سایالار شكلی خصوصیتلرینه گؤره بیر-بیریندن فرقلنیر.ریتم، آهنگ عینیلیگی ایسه بو نغمهلری بیرلشدیریر:
آیرانیم، آیریل، آیریل، یاغ سنه، قایماق منه.
دویرانیم، آیریل، آیریل. گَل، یاغیم، گَل، گَل،
نئهرهنی یایماق منه، قایماغیم گَل، گَل .
نئهره حاقیندا سایالار ائیدیرمهلره یاخیندیر. موسیقیسینه و شكلی خصوصیتلرینه گؤره هر ایکی نغمه بیر-بیرینه اوخشاییر. سایالاردا نئهره چالخالایانین آرزولاری ایفاده اولونموش، گونو-گذرانی تصویر ائدیلمیشدیر. محرم.قاسيملی نینن توپلاییب چاپ ائتدیردیی ''نئهره نغمهسی" ده پوئتیک قورولوشونا گؤره دیگر نغمهلره بنزییر:
کرهسی آت باشیجا! باغدا بارین عشقینه،
آیرانی گؤز یاشیجا! داغدا قارین عشقینه.
آرتسین مین-برکتی من سنه اَل وورموشام
قیرخ کولفتین آشیجا! ایماملارین عشقینه.
نهرهم گَل ای، نهرهم گَل، نهرهم گَل ای، نهرهم گَل،
ترپن گل ای، ترپن گل! ترپن گل ای، ترپن گی!
چَتن- چَتن بالام وار، نرگیزیم وار، لالام وار. اَلیم آماندا قویما، گؤزو یولدا قالان وار. نهرهم گل ای، نهرهم گل، ترپن گَل ای، ترپن گَل!
بؤلگهلرده کئچیریلن "ساغیجی گونو"نده سایاچی سؤزلری و ائیدیرمهلرله یاناشی نئهره حاقیندا سایالار دا اوخونور. تدبیرین تشکیل اولوندوغو میدانچانین بیر طرفینده قادینلار نئهره چالخاییرلار: سونرا سؤز شعره، نغمهیه وئریلیردی. بو شعرلرده، نغمهلرده ساغیجی امهییی، حیواندار هنری ترننوم اولونوردو. ت .بابایئو و ف.علي يئوين قلمه آلدیقلاري نغمه نئهره حاقیندا:
نئهرهنی چالخا-چالخا، یاغینی بارداغا ییغ،
قویما سلهسی قالخا. آیرانی پایلا خالخا .
مالدارلار سوددن موختلیف محصوللار آلینماسیندا موختلیف نئهرهلردن ایستیفاده ائتمیشلر. ائتنوقرافیک ماتئریاللاردا گیل نئهرهلرین ميلاددان اوچ مین ایل ايرهلي معلوم اولدوغو گؤستریلیر . گیل نئهرهلر سودون چالخالانماسیندا گئنیش ایستیفاده ائدیلن قابلار اولموشدور. نئهره تئز چالخالانسین دئیه اونون ایچریسینه قاشیق، بیچاق و باشقا شئیلر قویارمیشلار، سونرالار ایسه گیل نئهرهلرین اوتوراجاقلارينا ممهجیکلر برکیدیلیر.گیل نئهرهلر اوتوراق مالدارلار اوچون الوئریشلی اولموشدور: گیل نئهرهلر ایکی فورمادا - قولپلو و قولپسوز دوزلدیلیردی. اونون گؤودهسی یومورتاواری شکیلده اولوب، گیل سهنگ کیمی، اوتوراجاغی یاستی و اوزونسوو بوغازلیدیر، بوغازدان بیر قدر آشاغيدا کیچیک دلیک یئرلشدیریلمیشدیر. دلییه سالینمیش چوبوق واسطهسیله نئهرهنین ایچریسینده یاغین حاضر اولوباولماماسینی یوخلاییر و چالخالانما زامانی توپلانمیش هاوا بوراخیلیردی . نئهره حاقیندا نغمهلردن بیرینده دئییلیر:
نئهرهمه چکدیم سله، چالخامیم باشا گله.
سله ائرکک حیوانین دؤشوندن حاضرلانیر. گرک امجکلرین گؤزتی آچیلمامیش اولسون کی، نئهره چالخالانارکن سود سیزماسین.سلهنی قویونون باغیرساغیندان حاضیرلانمیش"ایپله" نئهرهنین آغزینا سارییرلار کؤچ زامانی گیل نئهرهلرین بیر یئردن باشقا یئره آپاریلماسا چتینلیک تؤرهدیردی. داها دوغروسو، اونلار تئز سینیردی. بونا گؤره ده، مالدارلار آغاج و دری نئهرهلردن ایستیفاده ائدیردیلر: کسیلمیش خیردا بوینوزلو حیوانین دریسینی آستارينا چئویرهرک بیر قدر قورودور، سونرا .ایسه یونونو یولورلار، یولونموش درینی دوزلاییب، بیر نئچه مدت گونده ساخلاییرلار.سونرا اونو یئنيدن قورودورلار. اوندان نئهره قاییرماق اوچون درینین قوللارينا چیلیک کئچیریب مؤحکم باغلاییرلار. نئهرهنی بیر قدر ده سودا یومشالتدیقدان سونرا ایستیفاده ائدیرلر.
دری مالدارلیق محصوللارينين(ییغینتینین) ساخلانیلماسیندا داها چوخ کارا گلیر. تولوق(ائیمه)، موتال ییغینتی ساخلانیلان دری قابلاردیر. ائیمه دری نئهرهیه دئییلیر. ائیمهیه قاتیق، یاغدا دولدورورلار. ائیمه"ایچینده قاتیق، آیران و ... ساخلاماق اوچون قویون و یا کئچی دریسیندن توربا يادئييرلر. تولوق نئهرهلر تئز خاراب اولور و بونا گؤره ده آرخولوژی قازینتیلار زامانی بئله نئهرهلر الده ائدیلمهمیشدیر: لاکین متخصصلرین اکثریتینین فیکرینجه، ایلک نئهره محض تولوق شکلینده اولموشدور. اونو دوزلتمک اوچون آشیلانمیش درینین اطراف چیخینتیلارینی چیلیکلییر و ییغینتیي اونون بوغازیندان تؤکهرک یئرده چالخالایيرمیشلار. تولوق نئهرهنین آغاج چاتمادان آسماقلا دا چالخالانماسی اوصولو معلومدور" . ائیرمهنین حاضرلانماسی ایله باغلی فولکلور نومونهسینده دئییلیر:
آلچانی سویدوم، سویدوم، قابیغین بویاق قویدوم،بو بویاق نه بویاسی؟ ائیمهم آلا دویاسی
یونو قاشینمیش دری، آلچا آغاجی قابیغینین رنگینه توتولور (قاینادیلیر). دری برکییر و قیرمیزيمتول رنگه چالیر، ائیمه، عادتاً، کئچی دریسیندن حاضرلانیر. کئچی دریسی قویون دریسینه نسبتاً داواملی اولور. سون دؤورلرده دری نئهرهلری نادیر حاللاردا یئرده چالخالاییردیلار. اونو آغاجدان، یاخود بو مقصد اوچون باسدیریلمیش دیرکلردن آساراق چالخالاییرلار . موسیقی شوناس عبدوالله یئو ده آذربایجاندا اوچ نؤع نئهره ایشلدیلدیینی بیلدیریر: قویون و یا کئچی دریسیندن حاضیرلانان تیووق، گیلدن حاضرلانان کوپ و موختلیف آغاج ماتئریاللاریندان حاضرلانان آرخید. تدقیقاتچی تولوغو نئهرهنین ان قدیم نؤع، آسما نئهرهنی ایسه نیسبتاً گئج ایستیفاده ائدیلن نؤع ساییر، نئهرهنین قورولوش و فورماسینی، بیر محلولدان (قاتیقدان) ایکی محلولون (یاغ و آیران) آلینماسینی خالقین کائنات حاقیندا تصووورلری، ایناملاری ایله باغلاییر . عبداللهیئو نئهرهنی بیر قايدا اولاراق قادینلارین چالخاماسینی و نئهره حاقیندا هاوالاری دا قادینلارین ایفا ائتمهسینی بئله معنالاندیریر:
نئهرهنین معیشتده گؤردویو ایش آرتیم، تؤرهمه مضمونو داشیدیغیندان، هم ده بو آرتیم، تؤرهمه دیشی حیوانلارين وئردیی نعمت حسابینا الده ائدیلدییندن نئهرهنی چالخاماق دا محض قادینا عایید ائدیلمیشدیر"بایاتی شیراز"موغامیندا "نئهروانی" آدلی تئمپ مؤوجوددور، همین موسیقی پارچاسی اینگرلی ریتمی ایله یاددا قالیر کی، بونون دا منشایی نئهره حاقیندا سایالارين موسیقیسی ایله باغلیدیر. سایالارين موسیقیسی نئهره چالخالانان زامان آلينان ریتم اوزرینده قورولور. "نئهروانی" موسیقی مئلودییاسی ''بایاتی شیراز" موغامينا کؤکلنمیش آشیق هاوالاريندا دا موشاهيده اولونور. چوخ گومان کی، نئهره چالخالانان زامان آلينان سسه اویغون یارانمیش"نئهروانی"هاواسی موغاملارا آشیق موسیقیسیندن کئچمیشدیر . بونو نغمهنین متنیندن ده موشاهيده ائتمک: مومکوندور:
گوپ-گوپ ائیلر بو نئهرهم، کؤرپه قوز(او)لار قوچ اولدو،
گوپ-گوپ ائیلر بو نئهرهم. تئز گلیدی بو نئهرهم .
شوبههسیز، امک پروسئسیندن گلن ریتم موسیقینی. بیچیملهدیی کیمی، نغمهنین متنینه ده تاثیرسیز قالمیر. بئله نغمهلرده موسیقینین ریتمی شعرین دورغولاري ایله اوست-اوسته دوشور. شعرین متنی حیصهلره بؤلونوب آوازلا اوخوندوغونا گؤره، هم موغامدا، همده آشیق موسیقیسینده موسيقي حاضيرلاماقينا گئنیش ایمکانلار یارانیر. متندهکی و موسیقیدهکی ریتمیک ائنمه مقامينين اوست-اوستس دوشمهسی حالی ائیدیرمهلرده ده مؤوجوددور. بایاتی شکیللي نغمهلرده سایاچی سؤزلرینین آهنگی واردیر:
نئهرهنی دولدور، ننه، کرهمین سودو گلدی،
سلهسین قالدیر، ننه. کورهمین سودو گلدی.
آیرانین جننت سویو، نئهرهنی یایدیم، ننه،
چالخامین بالدیر، ننه. چالخامین بودو گلدی .
عبداللهیئو نئهره هاوالارینين مئلودییاسینی ساکیت، نوازیشکار موسیقی نومونهسی ساییر: نئهرهیه اوخونان هاوالارين روحو لایلا و اوخشامالارا یاخیندیر. نئهرهنین آذربایجان معیشتینه مؤحکم داخیل اولماسی اونونلا باغلی بیر سیرا عادت و عنعنهلرین یارانماسما سبب اولموشدور کی، مالدارلار بو عادت و عنعنهلره جدی شکیلده عمل ائدیردیلر. مالدار ایناملارين ایچریسینده نئهرهنین اؤزل یئری واردیر. بئله کی، نئهره چالخالاماق اوچون سیناقدان چیخاریلمیش اوغورلو گون اساس گؤتورولوردو. نئهرهنین اوستوندن کئچمک قباحت ساییلیردی. خالقین اوزون مددتلی تجروبهسینه اساسلاناراق، نئهرهنین ایچریسینه چیلیکلر آتیلیردی کی، یاغ تئز گلسین. نئهرهیه تؤکولن ییغینتینین اوزرینه مؤوسيمدن آسيلی اولاراق مووافیق ایستيلیكده سو علاوه ائدیلهرک چالخالانیردی. نئهره بوشالدیلاندان سونرا اونو قاینارلاییردیلار. ایری بیر قابا قاینار سو تؤکور، نئهرهنی آغزی اوسته سویون ایچینه سالیردیلار. نئهره سویو ایچریسینه چکیر، دیوارلاريندا و ممهجیکلرینده قالمیش یاغی یویوردو. ناتمیز قادینین نئهره چالخالاماسی گوناه ساییلیردی. نئهرهنین اؤزونو ده بدنظردن قورویور، برکتی آزالماسين و چاتلاماسین دئیه، اونون اوستونه، قولپونا بعضاً ده بوغازینا دعالار، داغداغان چیلیی، ایلان قابیغی، گؤز مونجوغو باغلاییردیلار . نئهره یاغ، آیران، شور، قورود و سایر ارزاق محصوللارینین حاضرلانماسيندا موهوم اهمیت داشییان معیشت اشیاسیدیر. آذربایجان فولکلوروندا بو قیمتلی کند تصروفاتی و معیشت اشیاسی حاقیندا کیفایت قدر نومونهلر مؤوجوددور.
حاضيرلايان : محمدرضا اسماعيل زاده
بو يازي بلال آلارلي نين " آذربايجان امك نغمه لري" كيتابيندان اساس گؤتورله نيبدير.
روانشناسلار دئییرلر کی، اوشاقلار آرتیق ایکی یاشیندان باشلایاراق ناغیللاری درک ائدیرلر. ناغیللار سایهسینده اوشاقلارین حیات، اینسانلار آراسیندا اولان موناسیبت حاقّیندا ایلکین تصووورلری فورمالاشیر. ناغیل اویونلار قدر اوشاقلارین نورمال بؤیومهسی و تربییهسی اوچون واجیبدیر. اوشاقلاری ایلک دفعه کیتابلا تانیش ائتمه میشدن اؤنجه مطلق اونو دینلمه وئردیشی ایله تانیش ائتمک لازیمدیر: "بو وئردیشه ایسه کؤرپه نی آنا بطنینده اولارکن آلیشدیرماق لازیمدیر. نظره آلساق کی، اوشاغین ائشیتمه دویغوسو آرتیق سككيز هفته لیگیندن فورمالاشماغا باشلاییر، دئمهلی، بو آییندان سونرا اوشاق سؤزو ائشيدن مرحلهيه گیررکن داها احتیاطلی اولماق گركدیر. موطلق آنا حامیلهلیک واختی کؤرپهسینه ماراقلی ناغیللار دانیشمالیدیر، خوصوصاً، بونو آخشام، یاتمامیشدان اؤنجه ائتمهلیدیر. بیر نؤو کؤرپهنی حاضرلامالیدیر". متخصصلرين فیکرینجه، آنا حامیلهلیک واختی هانسی ساعتدا کؤرپهسینه ناغیل دانیشیب، داها سونرا اونو عزیزلهیرسه، همین اوشاق دونیایا گلدیكدن سونرا داها سؤزه باخان و ایداره اولونا بیلن اوشاق اولور.
کؤرپهلیكدن والدين اوشاغی گلهجک حیاتا ساغلام و دوزگون شکیلده حاضرلامالیدیر. اوشاغین گؤزو آچیلمامیش اونو نیه اؤیرتسن، هانسی وئردیشه آلیشدیرسان، ائله او جور دا داوام ائدهجک. سادهجه سونادک کناردان نظارت ائتمک لازیمدیر. روانشناسليق اوشاقلاردا دینلمه قابیليیتینی آرتیرماق اوچون آنالارا همیشه لایلا اوخویاراق اوشاغی یاتیزدیرماغی مصلحت گؤرور:"اوشاقلاردا بو جور دینلمه قابیليیتینی فورمالاشدیردیقدان سونرا اونو کیتابلا بیرباشا تانیش ائتمک اولار".لایلا دؤورو بیتدیكدن سونرا اوشاقلاردا دینلمه مدنیتینی اینکیشاف ائتدیرمک اوچون ناغیل دانیشماق لازیمدیر. بو پروسه اوشاق ايكي یاشیندا اولارکن باشلاماق لازیمدیر. ناغیل دانیشماق اوچون ان یاخشی مقام ایسه یاتمازدان قاباقدیر. روانشناس دئییرکی، دوزگون دینلمه قابیلیتی فورمالاشان اوشاقلار ايكي یاشیندان ناغیل دینلمک ایستهیهجكلر. بو قابیلیت دوزگون فورمالاشماییبسا، اوشاقلار ناغیل ائشیتمک ایستمهیهجكلر. بو دا اونلارین گلهجک رواني اینکیشافی اوچون منفی تأثیر گؤسترهجک. چونکی اوشاقلارین ایدراک فعالیتینین اینکیشافی اوچون، یعنی دویغوسونون، یادداشینین، دقت-حافیظهسینین، همچنين تفکّر و تخییولونون اینکیشافی اوچون ناغیل دینلمه و اوخوما چوخ اؤنملی رول اویناییر.
ناغیل اوشاغا گرچکلیگی آنلاماغا کؤمک ائدیر. حیاتی، بیردن-بیره اولدوغو کیمی اوشاقلارا گؤسترمک چتیندیر. ناغیللار ایسه اونون دونیاسینی تکرارلادیغی اوچون اوشاق طرفیندن داها آسان قاورانیلیر: "ایستنیلن ناغیلدا اینسانلارین بیر-بیرینه و اطرافا اولان موناسیبتی، داورانیشی وئریلیر. ناغیللارین دیلی سادهدیر. اونو باشا دوشمک اوچون اوشاق اؤزونو یورمور. او، اَیلَنهرک عینی زاماندا یئنی شئیلر اؤیرنیر. اوشاق قاداغالاری، مصلحتلری سئومیر، ناغیل ایسه اونو ماراقلاندیراراق دوزگون دوشونمهیه کؤمک ائدیر. ناغیللاردا اوشاقلارین دقتینی چکن اوبرازلار یارادیلیر. واجیب معلوماتلار ایسه اؤز-اؤزونه منیمسهنیلیر. بونونلا یاناشی ناغیللار اوشاقلارین تخییولونو اینکیشاف ائتدیریر. اوشاقلار بعضاً اؤزونو ناغیلداکی قهرمانین یئرینده حس ائدیر، بعضاً ایسه اؤزو یئنی بیر ناغیل فیکیرلشیر اوراداکی اوبرازلاری حرکته گتیریر. او، موختلیف حادثهلر زامانی اؤز داورانیشینی دا فیکیرلشمهیه باشلاییر".ناغیللار واسطهسیله اوشاغا نَیین پیس، نَیین یاخشی اولدوغونو ایضاح ائتمک داها آساندیر. اوشاقدا ذؤوقون فورمالاشماسی اوچون موختلیف ناغیللارین دئییلمهسی واجیبدیر.
ناغیل اوشاغین یاشینا و روانشناسي اینکیشافینا اویغون سئچیلمهلیدیر. آرتیق ایکی یاشیندا اوشاق ناغیلدا باش وئرن ساده حادثهلری و اوبرازلاری یادیندا ساخلایا بیلیر. بو یاشدا اوشاقلار، خصوصیله ده حیوانلارلا باغلی ناغیللاری دینلمهیی سئویر. اونلار هوسله ناغیلداکی اوبرازلارین حرکتلرینی و سؤزلرینی تکرارلاییرلار. ناغیللاردا تکرارلانان حادثهلر داها یاخشی یاددا قالدیغیندان اوشاقلار ناغیللارین بو حیسهلرینی خوشلاییرلار. ناغیل کیتابلارینین ماراقلی و رنگلی شکیللرله ترتیب اولونماسی دا ناغیللاری داها یادداقالان ائدیر. روانشناس مصلحت گؤرور کی، والدينلر اؤزلری ناغیل دانیشارکن شکیل اوزینه اویونجاقلاردان ایستیفاده ائده بیلرلر. ناغیل اوبرازی کیمی اویونجاقلارین ایشتیراکی اوشاقلارین چوخ خوشونا گلیر.ایکی و بئش یاش آراسیندا اولان اوشاقلارین تخییولو داها دا اینکیشاف ائتدیگیندن سحرلی، ماجرالی ناغیللارا قولاق آسا بیلیرلر. لاکین بو دؤورده اوشاقدا سئحرلی ناغیللارداکی منفی اوبرازلارا قارشی قورخو هسی یارانا بیلر. والدينلر ناغیل دانیشارکن اوشاقلارین سئودیگی و سئومهدیگی اوبرازلارا فیکیر وئرمهلیدیر."اگر اوشاق هانسیسا بیر موضوعدان قورخورسا،اونا باشقا ناغیل دانیشماق لازیمدیر. اوشاق ناغیلداکی حادثهلری باشا دوشمهینده ایسه اونا حادثهلری ایضاح ائتمهیه چالیشیلمالیدیر". بعضی والدينلر اوشاقلارا ناغیل دانیشمیر و بونو معناسیز بیر مشغولیت حساب ائدیر: "بونونلا دا اونلار اوشاغین نورمال اینکیشافینین قارشیسینی آلیرلار. نتیجهده اوشاق داها چوخ بؤیوکلرین باخدیغی سریاللارا، فیلملره ماراق گؤستریر کی، بو دا اونلارین گئرچکلیگی واختیندان اول یانلیش آنلاماسینا، دوزگون نتیجه چیخارماماسینا سبب اولور".
بئش و یئددی یاش آراسیندا اولان اوشاقلارا ایسه ایستنیلن ناغیللاری دانیشماق اولار. بئش یاشیندان باشلایاراق، اوشاق آرتیق ائشیتدیگی ناغیللاری دانیشماغا باشلاییر: "اگر اوشاق بو دؤورده ناغیللاری یاددا ساخلاییب دانیشا بیلمیرسه، اونا نیسبتاً ساده ناغیللاری دانیشماغا باشلایین. اگر اوشاق بونا باخمایاراق، سؤزلری دئمهیه چتینیک چکیرسه، دئمک اونون روانشناسي اینکیشافیندا چتينليكلر وار. بو حالدا متخصصه مراجعت ائتمک لازیمدیر".متخصص بیلدیریر کی، اوشاق اؤزو اوخوماغی اؤیرنسه بئله، اونا ناغیل دانیشماق لازیمدیر:"اگر اوشاق بونو ایستییرسه، اونو ناغیللاردان بیردن-بیره آییرمایین. ناغیللارین بیرگه اوخونماسی هم اوشاقلار، هم ده بؤیوکلر اوچون فایدالیدیر. ناغیللار بؤیوکلر و بالاجالار آراسیندا موناسیبتین دوزلمهسینه، بیر-بیرینی داها یاخشی باشا دوشمهسینه کؤمک ائدهجک".روانشناسلارين سؤزلرینه گؤره، ناغیللار اوشاقلارین دونیا گؤروشونو فورمالاشدیریر. چونکی اوشاقلار یاخشی، پیس موضوعلو ناغیللاردان اؤیرنهرک تربییه آلیرلار.
ناغیل کیتابلاری اوشاقلارین هم روانشناسي، هم ده اجتماعی اینکیشافیندا اهمیتلي رول اویناییر. مسئولیت صاحبی اولماق، یالان دانیشماماق و حادثهلردن دوغرو چیخماق کیمی خصوصیتلرین تکمیللشمهسینه کؤمک ائدن حکایهلر، اوشاقلارین یاشلارینا اویغون سئچیلدیگی حالدا موضوع لارين اینکیشافینا دا دوغرو یؤنده تأثیر ائدیر. دئمک اولار کی، بوتون اوشاقلار حکایه و ناغیللارلا بؤیوگور، خیال دونیاسینا چوخلو قهرمانلار قوناق ائدیر و اونلاری یوخولاریندا گؤرورلر. بو خیاللار و خیالی قهرمانلار، او اوشاغین عینی زاماندا کاراکتئرینین ده میدانا گلمهسینده بؤیوک رول اویناییر. ناغیللار اوشاغین زکاسینی اینکیشاف ائتدیرمهسی، قاوراما و دقت گوجونو آرتیرماسی، سؤز احتیاطینی زنگینلشدیرمهسی، اؤیرنمه ایستهیینی و ماراق حسیاتینی آرتیرماسی یؤنو ایله اوشاغین اینکیشافیندا اهمیتلی رول اویناییر. روانشناسلار بیلدیریر کی، ناغیللارلا اوشاغین دونیاسینا گیرمک و کاراکتئرین اینکیشافی دستکلمک اولار. اوشاق ناغیللاردا اؤزونو تاپیر. ناغیلداکی کاراکترله قایناشیر، بيرلهشير، اوندان تأثیرلنیر. روانشوناسلار ناغیللارین دقتلی سئچیلمهسینی مصلحت گؤرورلر. چونکی ناغیللار اوشاقلارین تخییولونو گئنیشلندیریر. "عائلهلر ناغیل اوخوماق اوچون اوشاقلارینا واخت آییرمالیدیر. بو ناغیللار حاقیندا اوشاقلارلا دانیشمالیدیرلار. ناغیللار اوشاقلارین اؤز دونیالاریندا قارشیلاشدیقلاری چتینلیکلری حل ائتمهسینه کؤمکچی اولوب، محاکیمه، منطیق، سبب-نتیجه علاقهسی قورما باجاریقلارینی تکمیللشدیریر".
عائله، حکایه و ناغیللار واسطهسیله اوشاقلارینا چاتدیرماق ایستدیكلرینی - مثلا، یاخشی ایله پیس، چالیشقان ایله تنبل، مسئولیتلی ایله مسئولیتسیز کاراکتئرلرینی اوشاقلارینین دونیاسیندا جانلاندیراراق، حکایهلر واسطهسیله چاتدیرا بیلر. روانشناسلار اوشاقلار اوچون حکایه سئچیمی ایله باغلی بونلاری تکلیف ائدیر:"1-3 یاشدا اولانلار اوچون قالین کارتونلو و یا پارچا کیتابلار، شکیللرین اولدوغو، پارلاق، اوشاغین دقتینی جلب ائدن کیتابلار سئچیلمهلیدیر. 3-5 یاشدا اوشاقلارین حیاتین ایچیندن اولان شکیللرله زنگین، تخییولو اینکیشاف ائتدیرن حکایه کیتابلاری اولا بیلر. 5-8 یاشلی اوشاقلار اوچون ناغیللاردا دوغرونو و سهوی بیر یئرده ساخلایان و داها چوخ گئرچک حکایهلردن عبارت اولان بول شکیللی، اوشاغین دقتینی جلب ائدن ناغیل کیتابلاری سئچیلمهلیدیر. 8-12 یاشلی اوشاقلار اوچون کیتابلاری ایسه اوشاغین ایستدیگی، تخییولو اینکیشاف ائتدیره بیلن ماجرا، ناغیل، حکایه، لتیفه، شعر، تاپماجا، رومان و افسانهلردن عبارت اولا بیلر". روانشناسلار دئییر کی، ناغیللارلا اوشاقلار اطراف عالمی درک ائدیر. چونکی هر بیر ناغیل اینسانلارین موناسیبتیندن بحث ائدیر. ناغیل دیلی ایسه اوشاغا تانیشدیر. اوشاق منطیقی دوشونمور، ناغیل ایسه اوندان منطیق طلب ائتمیر. اوشاق مجبوریتی سئومیر، ناغیلین ایسه مقصدی اؤیرتمهیه مجبور ائتمک دئییل. ناغیللار اوشاقلارا اوبرازلار تقدیم ائدیر، مثلا، جیرتدان، تیق-تیق خانیم.
والدینلرین اکثریتی ایسه اوشاقلارا ناغیل اوخوماغا و یا ایضاح ائتمهیه چالیشمیر. بونا گؤره ده اوشاقلار آنا-آتایلا صحبتدن، اونسیتدن محروم اولور. حالبوکی ناغیللار اوشاغین دونیاسینداکی گئرچکلره و دویغولارا تأثیر ائدیر. اوشاق او ناغیللاردا اؤزونو تاپیر، اؤزونو آختاریر. ناغیل قهرمانلارینین قارشیلاشدیقلاری مانعلری سایماقلا بیتمز. اوشاق اؤزونو اونلارین یئرینه قویارکن، اؤز-اؤزلوگونده چیخیش یولو آختاریر. بئلهجه اوشاغینیز ناغیلداکی قهرمانلارلا قورخولارینی پایلاشیب، دویغولارینی دیله گتیریر. بو سببدن روانشوناسلار اوشاغین فردی اینکیشافیندا ناغیللارین چوخ بؤیوک بیر اهمیتی اولدوغونو بیلدیریرلر. عینی زاماندا اونلارین سؤز احتیاطی داها زنگین اولور. چونکی اوشاقلار دانیشیلان ناغیللا باغلی چوخلو سوال وئریرلر. بو سواللارین اکثریتی اونلارین حقيقي دردلرینی اورتایا قویور. بو یوللا حتی اوشاغین قورخولارینا و عومومي چتينليكلره ده بیر چاره تاپماق اولار. اما ناغیللار قورخولو اولمامالی، یاخشی بیر سونلوقلا نتیجهلنمهلیدیر.
حاضيرلايان : محمدرضا اسماعيل زاده