نئهره چالخاما مراحيلينده خصوصی نغمهلر اوخونور. بو نغمهلره سایالار دئییلیر.گؤرونور، نئهره چالخالاماقلا باغلی نغمهلر مالدار طایفالار آراسیندا یاراندیغی اوچون بئله آدلانیر، سایاچی سؤزلری ایله بو نغمه لرین آراسیندا هم مضمون، همده موسیقی یاخینلیغی مؤوجوددور. همین سایالاردا نئهره چالخاما مراحلي ایله علاقهدار ریتم واردیر. نئهرهنین چیخاردیغی مئلودیک سس نغمهنی تاماملاییر:
نئهرهم اول، اول، یاغنان دول، دول، ائویمه قوناق گلیبدیر، آشیم یاوان قالیبدیر .
نئهره حاقیندا سایالار شكلی خصوصیتلرینه گؤره بیر-بیریندن فرقلنیر.ریتم، آهنگ عینیلیگی ایسه بو نغمهلری بیرلشدیریر:
آیرانیم، آیریل، آیریل، یاغ سنه، قایماق منه.
دویرانیم، آیریل، آیریل. گَل، یاغیم، گَل، گَل،
نئهرهنی یایماق منه، قایماغیم گَل، گَل .
نئهره حاقیندا سایالار ائیدیرمهلره یاخیندیر. موسیقیسینه و شكلی خصوصیتلرینه گؤره هر ایکی نغمه بیر-بیرینه اوخشاییر. سایالاردا نئهره چالخالایانین آرزولاری ایفاده اولونموش، گونو-گذرانی تصویر ائدیلمیشدیر. محرم.قاسيملی نینن توپلاییب چاپ ائتدیردیی ''نئهره نغمهسی" ده پوئتیک قورولوشونا گؤره دیگر نغمهلره بنزییر:
کرهسی آت باشیجا! باغدا بارین عشقینه،
آیرانی گؤز یاشیجا! داغدا قارین عشقینه.
آرتسین مین-برکتی من سنه اَل وورموشام
قیرخ کولفتین آشیجا! ایماملارین عشقینه.
نهرهم گَل ای، نهرهم گَل، نهرهم گَل ای، نهرهم گَل،
ترپن گل ای، ترپن گل! ترپن گل ای، ترپن گی!
چَتن- چَتن بالام وار، نرگیزیم وار، لالام وار. اَلیم آماندا قویما، گؤزو یولدا قالان وار. نهرهم گل ای، نهرهم گل، ترپن گَل ای، ترپن گَل!
بؤلگهلرده کئچیریلن "ساغیجی گونو"نده سایاچی سؤزلری و ائیدیرمهلرله یاناشی نئهره حاقیندا سایالار دا اوخونور. تدبیرین تشکیل اولوندوغو میدانچانین بیر طرفینده قادینلار نئهره چالخاییرلار: سونرا سؤز شعره، نغمهیه وئریلیردی. بو شعرلرده، نغمهلرده ساغیجی امهییی، حیواندار هنری ترننوم اولونوردو. ت .بابایئو و ف.علي يئوين قلمه آلدیقلاري نغمه نئهره حاقیندا:
نئهرهنی چالخا-چالخا، یاغینی بارداغا ییغ،
قویما سلهسی قالخا. آیرانی پایلا خالخا .
مالدارلار سوددن موختلیف محصوللار آلینماسیندا موختلیف نئهرهلردن ایستیفاده ائتمیشلر. ائتنوقرافیک ماتئریاللاردا گیل نئهرهلرین ميلاددان اوچ مین ایل ايرهلي معلوم اولدوغو گؤستریلیر . گیل نئهرهلر سودون چالخالانماسیندا گئنیش ایستیفاده ائدیلن قابلار اولموشدور. نئهره تئز چالخالانسین دئیه اونون ایچریسینه قاشیق، بیچاق و باشقا شئیلر قویارمیشلار، سونرالار ایسه گیل نئهرهلرین اوتوراجاقلارينا ممهجیکلر برکیدیلیر.گیل نئهرهلر اوتوراق مالدارلار اوچون الوئریشلی اولموشدور: گیل نئهرهلر ایکی فورمادا - قولپلو و قولپسوز دوزلدیلیردی. اونون گؤودهسی یومورتاواری شکیلده اولوب، گیل سهنگ کیمی، اوتوراجاغی یاستی و اوزونسوو بوغازلیدیر، بوغازدان بیر قدر آشاغيدا کیچیک دلیک یئرلشدیریلمیشدیر. دلییه سالینمیش چوبوق واسطهسیله نئهرهنین ایچریسینده یاغین حاضر اولوباولماماسینی یوخلاییر و چالخالانما زامانی توپلانمیش هاوا بوراخیلیردی . نئهره حاقیندا نغمهلردن بیرینده دئییلیر:
نئهرهمه چکدیم سله، چالخامیم باشا گله.
سله ائرکک حیوانین دؤشوندن حاضرلانیر. گرک امجکلرین گؤزتی آچیلمامیش اولسون کی، نئهره چالخالانارکن سود سیزماسین.سلهنی قویونون باغیرساغیندان حاضیرلانمیش"ایپله" نئهرهنین آغزینا سارییرلار کؤچ زامانی گیل نئهرهلرین بیر یئردن باشقا یئره آپاریلماسا چتینلیک تؤرهدیردی. داها دوغروسو، اونلار تئز سینیردی. بونا گؤره ده، مالدارلار آغاج و دری نئهرهلردن ایستیفاده ائدیردیلر: کسیلمیش خیردا بوینوزلو حیوانین دریسینی آستارينا چئویرهرک بیر قدر قورودور، سونرا .ایسه یونونو یولورلار، یولونموش درینی دوزلاییب، بیر نئچه مدت گونده ساخلاییرلار.سونرا اونو یئنيدن قورودورلار. اوندان نئهره قاییرماق اوچون درینین قوللارينا چیلیک کئچیریب مؤحکم باغلاییرلار. نئهرهنی بیر قدر ده سودا یومشالتدیقدان سونرا ایستیفاده ائدیرلر.
دری مالدارلیق محصوللارينين(ییغینتینین) ساخلانیلماسیندا داها چوخ کارا گلیر. تولوق(ائیمه)، موتال ییغینتی ساخلانیلان دری قابلاردیر. ائیمه دری نئهرهیه دئییلیر. ائیمهیه قاتیق، یاغدا دولدورورلار. ائیمه"ایچینده قاتیق، آیران و ... ساخلاماق اوچون قویون و یا کئچی دریسیندن توربا يادئييرلر. تولوق نئهرهلر تئز خاراب اولور و بونا گؤره ده آرخولوژی قازینتیلار زامانی بئله نئهرهلر الده ائدیلمهمیشدیر: لاکین متخصصلرین اکثریتینین فیکرینجه، ایلک نئهره محض تولوق شکلینده اولموشدور. اونو دوزلتمک اوچون آشیلانمیش درینین اطراف چیخینتیلارینی چیلیکلییر و ییغینتیي اونون بوغازیندان تؤکهرک یئرده چالخالایيرمیشلار. تولوق نئهرهنین آغاج چاتمادان آسماقلا دا چالخالانماسی اوصولو معلومدور" . ائیرمهنین حاضرلانماسی ایله باغلی فولکلور نومونهسینده دئییلیر:
آلچانی سویدوم، سویدوم، قابیغین بویاق قویدوم،بو بویاق نه بویاسی؟ ائیمهم آلا دویاسی
یونو قاشینمیش دری، آلچا آغاجی قابیغینین رنگینه توتولور (قاینادیلیر). دری برکییر و قیرمیزيمتول رنگه چالیر، ائیمه، عادتاً، کئچی دریسیندن حاضرلانیر. کئچی دریسی قویون دریسینه نسبتاً داواملی اولور. سون دؤورلرده دری نئهرهلری نادیر حاللاردا یئرده چالخالاییردیلار. اونو آغاجدان، یاخود بو مقصد اوچون باسدیریلمیش دیرکلردن آساراق چالخالاییرلار . موسیقی شوناس عبدوالله یئو ده آذربایجاندا اوچ نؤع نئهره ایشلدیلدیینی بیلدیریر: قویون و یا کئچی دریسیندن حاضیرلانان تیووق، گیلدن حاضرلانان کوپ و موختلیف آغاج ماتئریاللاریندان حاضرلانان آرخید. تدقیقاتچی تولوغو نئهرهنین ان قدیم نؤع، آسما نئهرهنی ایسه نیسبتاً گئج ایستیفاده ائدیلن نؤع ساییر، نئهرهنین قورولوش و فورماسینی، بیر محلولدان (قاتیقدان) ایکی محلولون (یاغ و آیران) آلینماسینی خالقین کائنات حاقیندا تصووورلری، ایناملاری ایله باغلاییر . عبداللهیئو نئهرهنی بیر قايدا اولاراق قادینلارین چالخاماسینی و نئهره حاقیندا هاوالاری دا قادینلارین ایفا ائتمهسینی بئله معنالاندیریر:
نئهرهنین معیشتده گؤردویو ایش آرتیم، تؤرهمه مضمونو داشیدیغیندان، هم ده بو آرتیم، تؤرهمه دیشی حیوانلارين وئردیی نعمت حسابینا الده ائدیلدییندن نئهرهنی چالخاماق دا محض قادینا عایید ائدیلمیشدیر"بایاتی شیراز"موغامیندا "نئهروانی" آدلی تئمپ مؤوجوددور، همین موسیقی پارچاسی اینگرلی ریتمی ایله یاددا قالیر کی، بونون دا منشایی نئهره حاقیندا سایالارين موسیقیسی ایله باغلیدیر. سایالارين موسیقیسی نئهره چالخالانان زامان آلينان ریتم اوزرینده قورولور. "نئهروانی" موسیقی مئلودییاسی ''بایاتی شیراز" موغامينا کؤکلنمیش آشیق هاوالاريندا دا موشاهيده اولونور. چوخ گومان کی، نئهره چالخالانان زامان آلينان سسه اویغون یارانمیش"نئهروانی"هاواسی موغاملارا آشیق موسیقیسیندن کئچمیشدیر . بونو نغمهنین متنیندن ده موشاهيده ائتمک: مومکوندور:
گوپ-گوپ ائیلر بو نئهرهم، کؤرپه قوز(او)لار قوچ اولدو،
گوپ-گوپ ائیلر بو نئهرهم. تئز گلیدی بو نئهرهم .
شوبههسیز، امک پروسئسیندن گلن ریتم موسیقینی. بیچیملهدیی کیمی، نغمهنین متنینه ده تاثیرسیز قالمیر. بئله نغمهلرده موسیقینین ریتمی شعرین دورغولاري ایله اوست-اوسته دوشور. شعرین متنی حیصهلره بؤلونوب آوازلا اوخوندوغونا گؤره، هم موغامدا، همده آشیق موسیقیسینده موسيقي حاضيرلاماقينا گئنیش ایمکانلار یارانیر. متندهکی و موسیقیدهکی ریتمیک ائنمه مقامينين اوست-اوستس دوشمهسی حالی ائیدیرمهلرده ده مؤوجوددور. بایاتی شکیللي نغمهلرده سایاچی سؤزلرینین آهنگی واردیر:
نئهرهنی دولدور، ننه، کرهمین سودو گلدی،
سلهسین قالدیر، ننه. کورهمین سودو گلدی.
آیرانین جننت سویو، نئهرهنی یایدیم، ننه،
چالخامین بالدیر، ننه. چالخامین بودو گلدی .
عبداللهیئو نئهره هاوالارینين مئلودییاسینی ساکیت، نوازیشکار موسیقی نومونهسی ساییر: نئهرهیه اوخونان هاوالارين روحو لایلا و اوخشامالارا یاخیندیر. نئهرهنین آذربایجان معیشتینه مؤحکم داخیل اولماسی اونونلا باغلی بیر سیرا عادت و عنعنهلرین یارانماسما سبب اولموشدور کی، مالدارلار بو عادت و عنعنهلره جدی شکیلده عمل ائدیردیلر. مالدار ایناملارين ایچریسینده نئهرهنین اؤزل یئری واردیر. بئله کی، نئهره چالخالاماق اوچون سیناقدان چیخاریلمیش اوغورلو گون اساس گؤتورولوردو. نئهرهنین اوستوندن کئچمک قباحت ساییلیردی. خالقین اوزون مددتلی تجروبهسینه اساسلاناراق، نئهرهنین ایچریسینه چیلیکلر آتیلیردی کی، یاغ تئز گلسین. نئهرهیه تؤکولن ییغینتینین اوزرینه مؤوسيمدن آسيلی اولاراق مووافیق ایستيلیكده سو علاوه ائدیلهرک چالخالانیردی. نئهره بوشالدیلاندان سونرا اونو قاینارلاییردیلار. ایری بیر قابا قاینار سو تؤکور، نئهرهنی آغزی اوسته سویون ایچینه سالیردیلار. نئهره سویو ایچریسینه چکیر، دیوارلاريندا و ممهجیکلرینده قالمیش یاغی یویوردو. ناتمیز قادینین نئهره چالخالاماسی گوناه ساییلیردی. نئهرهنین اؤزونو ده بدنظردن قورویور، برکتی آزالماسين و چاتلاماسین دئیه، اونون اوستونه، قولپونا بعضاً ده بوغازینا دعالار، داغداغان چیلیی، ایلان قابیغی، گؤز مونجوغو باغلاییردیلار . نئهره یاغ، آیران، شور، قورود و سایر ارزاق محصوللارینین حاضرلانماسيندا موهوم اهمیت داشییان معیشت اشیاسیدیر. آذربایجان فولکلوروندا بو قیمتلی کند تصروفاتی و معیشت اشیاسی حاقیندا کیفایت قدر نومونهلر مؤوجوددور.
حاضيرلايان : محمدرضا اسماعيل زاده
بو يازي بلال آلارلي نين " آذربايجان امك نغمه لري" كيتابيندان اساس گؤتورله نيبدير.
بيلديگينيز كيمي ايرن توٍركلرينين اكثريتي اوْن ايكي ايماملي شيعه موٍسلمانلاردير . اونا گؤره ده اوشاقلارا كيچيك ياشلاريندان ايماملارين آدلاريني اؤيردرلر آشاغيدا توفارقاندا ثبت ائديلميش (آل خبر دئييم) آدلي قوشما دا همين مقصده اويغون يارانميش و خلق ايچينده ياييلميشدير
سحر سحر قوچ ايگيدلر عرب آتي مئيداندي
محرابدا باشيندان تؤكولن قاندي
اوّلينجي ايمامين آدي شاهي مرداندي.
ايكينج يسين آل خبر دئييم.
جنت قاپيسينا قدم باساندي،
بهشت باغلاريندا قنديل آساندي.
ايكينجي ايمامين آدي ايمام حسندي
اوٍچونجوسون آل خبر دئييم.
اوْخودوم قورآني آچيلدي ديليم.
كربلا چؤلونده تشنه حوسئينيم.
اوٍچونجو ايماميم آدي ايمام حوسئنيم.
دؤردونجوسون آل خبر دئييم.
باهار اوْلو داغلار گئير تزه دون،
دين ايچينده بسله ميشم تزه دين.
دؤردونجو ايماميم آدي زين العابدين.
بئشينج يسين آل خبر دئييم .
بير يئره گئديرسن اوتور،دور آغير!
موشگولده قالاندا مولاني چاغير!
بئشينجي ايمام آدي محمد باغير
آلتينج يسين آل خبر دئييم.
دوٍنيا مالين ييغديق ، ييغديق بوداديق،
نولايدي اوستموزه گل هيدي هاديق.
آلتينجي ايماميم آدي جعفر صاديق.
يئدينج يسين آل خبر دئييم.
آلاق دستامازي، قيلاق نامازين،
بير جان وئرين وئرك بونون نيازين.
يئدينجي ايماميم آدي موسايي كاظيم.
سگيزينج يسين آل خبر دئييم.
اونون آدي بنزر آيا ، اوْلدوزا.
اونا هر نه وئرسن ريضادي ريضا
سگيزينجي ايماميم آدي ايمام ريضا
دوّقوزونجوسون آل خبر دئييم.
آغام علي كوثر اوسته ساغيدي،
او گزن يئر جنتين بير باغيدي.
دوّقوزونجو ايمامين آدي محمد تاغيدي.
اونونجوسون آل خبر دئييم.
آغام علي كوثر اوسته ساغيدي،
او گزن يئر جنتين بير باغيدي.
اونونجو ايمامين آدي علي النقي.
اون بيرينجي سين آل خبر دئييم.
باغيندا وار شيرين اوزوم عسگري،
باغ ديبيندن حزين-حزين سس گلي.
اون بيرينجي ايمامين آدي حسن عسگري.
او نايكينج يسين آل خبر دئييم.
سحر اوْلوب داغلار باشي دوماندي
قيامتده،دينسيز گونو ياماندي.
اون ايكينجي ايمامين آدي ايمام زماندي.
مهدي صل الله عليه وآله
توي مراسيمينده ده اوًزونه مخصوص ماهنيلار اوْخونار . مثلا تبريزده چوخ يايغين ماهنيلاردان بيري آشاغيداكي ماهنيدير:
چيخديم بَيين اوْتاغينا،
گليني آليب يانينا،
قادان آناوين جانينا.
تويلار موبارك، موبارك باده
اي گولو ريحان موبارك باده
حيطلري بازيليدي،
كاتان كؤينك يازيليدي.
آنا كؤنلوم آرزيليدي.
تويلار موبارك موبارك باده
اي گولو ريحان موبارك باده .
فخر ائدير گلين آناسي،
هونرليدي بو بالاسي.
گلين دئمه نار داناسي.
تويلار موبارك، موبارك باده
اي گولو ريحان موبارك باده .
فرهاد اردبيلين يورتچو ماحالينين توْي قايدالارين يازاركن گلينين تعريفينده اوْخونان بو نغمه لري قئيد ائتميشدير.
توْي دويوسون آريتميشام؛
دامدان – داما داغيتميشام؛
قيز آناسين قاريتميشام.
گؤًروم آي قيز توْيون موبارك اوْلسون،
قوْهومون ، قارداشين ،ائلين ،وار اوْلسون.
كربلا يولوندا سالديرديم گونبز،
توْيونو ائيله سين گؤًزه گؤًرونمز.
اوْخودو قورآني دئديلر بيلمز.
گؤًروم آي قيز توْيون موبارك اوْلسون،
قوْهومون ، قارداشين ،ائلين، وار اوْلسون.
بَيين تعريفينده ده بئله اوْخونار:
خوْنچايا دوزموشم نوْغولنان بادام،
توْيونو ائيلرم اوركدن شادام.
توْيونو ائيله سين حضرت آدام
گؤًروم آبَي توْيون موبارك اوْلسون ،
ساغديشين،سوْلدوشون،ائلين وار اوْلسون.
بَي بزندي چيخدي دامين اوستونه،
شفق سالدي دووارلارين اوستونه،
گئدين دئيين دوشمانينا، دوستونا:
گلين گلير دوْلو قازان اوستونه.
گؤًروم آ بَي توْيون موبارك اوْلسون ،
ساغديشين ،سوْلدوشون،ائلين وار اوْلسون
ايلخيچيدا بئله نغمه لر اوْخونار:
ساق ديشينا روستم اوْلماز برابر
سولديشينا ايسفنديار يالاندير.
بَي اوزو كوچه ني ائديب موٍنوّر
گؤروم آ بَي تويون موبارك اوْلسون
گليني آپارماغا گلن اوْغلان آداملار بئله اوْخورلار.
آپارماغا گلميشيك،
يار آلماغا گلميشيك.
اوْغلانين آدامي ييق
آپارماغا گلميشيك.
وئرين بيزيم گليني!
قايني باغلا بئليني!
قيزيل گوللر كولدادير؛
ال چاتمايان قولدادير .
قيزين باختي آغ اوْلسون؛
قوهوملاري ساغ اوْلسون
خراسانين دره گز بؤلگ هسينده گلين آپاراندا بو ماهنيني اوْخورلار:
آت گتيرين آتلانسين،
آتي كهر يار،يار
گلين گلسين تئز مينسين
آدي گؤهر يار،يار.
روخصت وئرين قيز چيخسين ،
اوْلدو سحر يار،يار،
يولا سالين تا گئتسين
وئردي خبر يار،يار.
اوچ باجيدان بيريسي،
آتلانادي يار،يار
ايندي اونون گونوسو
پاتلانادي يار،يار.
گلين بئلي اينچه دي
اينچه بئللي يار،يار ،
اوّل چاغا اوغلاندي
بيلين ايندي يار،يار.
نئچه صانديق جاهازلار،
قيفيل تؤلو يار،يار،
بيزدن سيزه قيز گلر
زولفو تؤولويار،يار.
قاشقايلار دا بئله اوخويارلار:
اوباميز سرحدده دير،
مئيليميز شربتده دير.
بيز كي قيزي آپارديق
دوشمنلر حسرتده دير.
گلينه باخ گلينه ،
الين ووروب بئلينه.
گلينه پيس دئمه يين
قاچار گئدر ائوينه.
گلين گلير ،خان گلير،
بيزيم ائله جان گلير.
آت گتيرين چوللايين
طاووس نقشي يوللايين.
ليباسيني تئز گئيسين
يولا سالين تا گلسين.
بيزيم اوبا ايراقدير
گلين گلسين، تئز مينسين.
اوچ باجينين بيريسي،
قدملري گؤز اوسته
گلين بئلي اينجه دير
واريميزدان اوجادير
گلين آتا ائويندن چيخان گون بَيين كيچيك قارداشي گلينين بئلينه شال باغلايار وبو باياتيني اوْخويار:
آنام،باجيم ،قيز گلين،
ال آياغي دوز گلين.
يدّي اوْغلان ايستيرم،
بير جه دته قيز گلين.
آذری 13 -جو سایی (ائل دیلی و ادبیاتی درگیسی 20-جی سایی) 1385-جی ایل
ادامه مطلب...