اورتا عصرلرده آذربایجاندا «شبیه» تاماشالاری گئنیش اینتیشار تاپیب.شبیه ندیر؟ شبیه» سؤزونون ترجومهسی «اوخشار، بنزر» دئمکدیر. اسلام مقدسلرینین حیات تاریخچهسینی، خصوصیله، کربلا فاجعهسینی سیموولیک فورمادا عکس ائتدیرن میدان تاماشالارینا شبیه دئییلیر. شبیه اویونلاری محرم آییندا گؤستریلیب و عاشورا گونو داها طنطنهلی کوتلوی شکیل آلیب. شبیه تاماشالاری موسلمانلیغین شیعه قولونون تمثیلچیلرینین یاشادیقلاری اراضیده داها گئنیش اینتیشار تاپیب .شبیه تاماشالاری میدان تاماشالارینین بیر نؤوودور. هم فورماجا، هم ده معناجا دینی کاراکتر . بو میدان تاماشاسینین اؤزونه مخصوص دراماتورگییاسی و آهنگلی شعرلری واردیر کی، بورادا اساس موناقیشه خطی امام علینین اوغلو امام حسین (ع)ین و اونا قارشی فیتنه-فسادلار حاضیرلایان یزیدین طرفدارلاری آراسیندا گئدن موباریزه اساسیندا اینکیشاف ائدیر. تاریخده "کربلا مصیبتی" آدی ایله یاددا قالان بو قتلعام (۷۲ نفر امام حسینین یاخینلاری) ایسلام تاریخینده عبرت درسی اولاراق بو گون ده بئله اونودولمور. ۸-جی عصردن اوزوبری شیعهلر پیغمبرین نوهسی حسینه آغیلار دئییب آغلاییر، تعزیهلر کئچیریرلر .
۱۵-جی عصردن باشلایاراق شیعهلرکربلا مصیبتینی هر ایل گئنیش شکیلده قئید ائتمهیه باشلاییر. آذربایجاندا بو تاماشالارین کئچیریلمهسی ده همین مراسیملرله باغلیدیر. شبیه مراسیملری ایکی حیصهدن عبارت اولور. محرم آیینین ایلک اون گونو عزا (ماتم) گونلری کئچیریلیر. اونونجو گون عاشورا (قتل) گونودور کی، ایمام بالالارینین کوتلوی قتله یئتیریلدیی گوندور. عاشورا گونوندن باشلایاراق موختلیف شبیه مراسیمینین کئچیریلمهسی پروسهسی بئله اولور: اوتاقدا علی اکبرین رمزی نعشی اوزادیلیر. اونون قارشیسیندا قارا گئییمده بیر اوشاق اوتوردولور. جنازهنین آردینجا شهیدین آناسی گئدیر. اوزو نیقابلا اؤرتولو آنانین نقشینی کیشیلر اویناییردی. نیقاب هم ده بورادا ایلاهی بیر حیسسین یارانما خیدمتی ائدیر، هم ده کیشی اویونچوسونون اوزونو گیزلهدیر. "قاسیم" اوتاغیندا دا ایمام حسنین اوغلو قاسیمین نعشی قویولور. قاسیمین اوتاغی توی احوالی روحیهسی ایله بزهدیلیر. توی چادیرینا مئییتی گتیرن قاسیمین شبیه مراسیمینده چوخلو گوللر، شمعلر دوزولور، نعشین اوزرینه قان لکهلری چیلهنیب فاجعهنین داها تأثیرلی اولماسینا ایمکان یارادیلیر .
شبیه تاماشالاریندا ابوالفضل العباس (حضرت عباس) نقشینین ده عزا قافیلهسینین خصوصی یئری واردیر. او، دؤیوشون سونونجو گونو ایمامین بالالارینا سو گتیرمهیه گئدیر و هر ایکی قولونو کسیب دوشمن اونو اؤلدورور. بو مصیبتلی حادثهنی تصویر ائدن مراسیمده خصوصی آت سئچیلیر. آت چوخ گؤزل بزدیلیر. قیمتلی یهردن حضرت عباسین کسیلمیش قوللاری آسیلیر. یاخود دا، آتین اوزرینه قولسوز، کؤینهیی قانا بولاشمیش کارتین اوزادیلیر. کارتیننین آغزینا خنجر وئریلیر، گؤزلرینه اوخلار سانجیلیر، چینینه ایسه بوش سو تولوغو آسیلیر. بیر نفر آتی آستا-آستا چکهرک عزا قفیلهسینین اؤنونده گئدیردی .خالق آراسیندا "ایمام حسین(ع)ین شهید اولماسی"، "حضرت عباسین شهید اولماسی"، "علی اکبرین شهید اولماسی"، "فاطمهنین قتلی"، "قاسیمین نیشانلیسی سکینهنین اؤلومو"، "قاسیم امام حسن(ع) اوغلونون شهادتی"، "کربلا داواسی (مصیبتی)"، "علینین قتلی"، "حرین شهادتی"، "طفلانی - مسلم" و سایر مؤوضوعلاردا شبیه تاماشالاری حاضرلانیردی. بونلارین هامیسینین اؤزونه مخصوص ریتمی و مضمونو واردی . آذربایجاندا شبیه تاماشالاری اوچون غملی، فاجعهوی قصیدهلر، مرثیهلر یازان شاعرلر اولموشدور. باقیر آغامیرزه محمدباغیر خالخالی (۱۸۳۰-۱۸۹۲)، محمد دیلسوز (19-جو عصر) ویئنی عصرلرده دلریش و قمری وصراف اولموشدور. همین شاعرلرین نمایندهلریندندیر. آذربایجاندا مشهور شبیه گردانلار اولوبلار . شبیه گردان سؤزو شبیه تاماشالارینی حاضرلایان کارگردان معناسینی داشییر. او، شبیهده اساس رولو اؤزو اویناییر، دیگر روللاری دا موناسیب اویونچولارا حواله ائدیردی. ایمام بابالارینا سو وئرمهین، قددار شومورون لال-دینمز نقشینی عادتاً باشقا میللتین نومایندهسی اویناییردی .شبیه تاماشالاریندا طبیعی قاندان ایستیفاده ائدیردیلر. یعنی قانی باغیرساقلارا دولدوروب شهید اولاجاق نقشین بدنینه، بوینونا باغلاییردیلار. یزیدین قوشونلاری هوجوما کئچنده دهشتلی بیر منظره آلینیردی کی، بو دا تاماشاچیلاری چوخ سارسیدیردی. نئجه کی دئییلدی ،لوغتلرده "شبیه" دئییمی، بیر قایدا اولاراق، اوخشار، تای، صورت و نقش کیمی معنالاندیریلیلیر، "شبیه" سؤزو ایسه اوخشارلیق، عینیلیکله برابر، هم ده "قارالاما " کیمی آچیقلانیر. ظنیمیزجه، بورادا "شبیه" یازیلیش و تلفوظ طرزی داها دوز، داها منطیقه اویغوندور، چونکی بو تئاترین تاماشالاری اسکی تاریخی احوالاتلارین تام صورتینی، عکسینی چیخارماق مقصدی گودموشدور. "شبیه" دئییمی ی.و.چمنزمینلی گؤستردیی کیمی، "شخصیت، رول" تکی آچیقلانمالیدیر .
خالق آذربایجاندا کئچیریلن شبیه مراسیملرینده درویشلر ده یاخیندان ایشتیراک ائدیبلر. اونلار هم تک، هم ده دسته ایله شهرلری گزیر، کندلری دولاشیر، غملی و هیجانلی سسله قصیدهلر اوخویوب، کربلا موصیبتلرینی تصویر ائدن روایتلر سؤیلهیردیلر .شبیه تاماشالاریندا نقشلارین ایچریسینده اهل بئیت، یعنی ایمام اؤولادلارینا آیید صورتلر اساس مؤقعده دایانیردی. مرثیه خانالار محرم آییندا آردی-آراسی کسیلمهین مراسیملرده مرثیهلر دئییردی. اونلار عروض وزنینده دئدیی مرثیهلری ایله اورا ییغیلان اینسانلارا گوجلو تأثیر گؤستره بیلیردیلر. مرثیهلرده ایمام علی(ع)، محمد پیغمبر(ص)ین قیزی– حضرتی فاطمه، زینب – علینین قیزی، قاسیم – حسنین اوغلو، حضرتی عباس کیمی نقشلارین حاقیندا یازیلان مرثیه و قصیدهلرین فاجعهوی موتیولری مراسیم ایشتیراکچیلارینی اورکدن آغلادیردی. یزید بورادا قان ایچن، اینصافسیز، مرحمتسیز، ظالم بیر نقش ایدی. اونون رولوندا چیخیش ائدن شبیهچی باشینا شبکولاه قویور، باشینا یاشیل چالما ووروردو. اوستوندن قارا لکهلری اولان ساری خلعتی اونون خاریجی گؤرکمینی گولونج ائدیردی . شومور خلیفه یزیدین قوشون باشچیسی اولوب، شبیه تاماشالاریندا ان منفی شخصیتلردان بیری ساییلیر. او، باشینا دمیر دبیلقه قویور، اینینه زرهلی لیباس گئییردی. او، تاماشا بویو ایمام بالالارینی قیردیقجا قهقههلر چکیر، اطرافداکیلاردا اؤزونه قارشی نیفرت حیسسی اویادیردی. شبیه تاماشالاری رومانتیک فاجعه قولونون یارانماسیندا اؤنملی اهمیت داشیمیشدیر .
ماراقلیدیر کی، آذربایجاندا اهل-بئیت و کربالا فاجعهسی ایله باغلی دوزنلنن میدان تاماشالاری و خالق اویونلاری سادهجه یوخاریدا حاقیندا دانیشیلان میدان تاماشاسیندان عبارت دئییل. بو سیرادا داها چوخ «خانیم سوفرلری»، «نذیر سوفرهلری» آدی ایله مشهور اولان «امیرالمؤمینین سوفرهسی»، «ایمام زینال عابدین سوفرهسی»، «ابوالفضل سوفرهسی»، «خانیم رقیه سوفرهسی» و ... تئاترلاشدیریلمیش میدان تاماشالارینین دا آدینی خصوصی چکمهلییک . بونلاردان ان مشهورلاری تبریز،اورمو،اردبیل،زنجان و اونلارین اطرافیندا کئچیریلیر. یئرلی خالقین اینانجینا گؤره، «ایماملاریمیز دونیایا گلدیی زاماندان اونلارین مصیبتلری ده باشلامیشدی. بیر چوخ شیعه موسلمانلار بو مصیبتی ذکر ائدیب آغلارلار. بو مصیبتلره آغلاما مجلیسلرینه مرثیه مجلیسلری دئییلیر» .
معلوم اولدوغو کیمی، شبیه تاماشالارینین آیریلماز ترکیب حیصهسی اولان مرثیه ادبیاتینین ایسلامین قورونوب ساخلانماسیندا بؤیوک رولو اولموشدور. مرثیه ادبیاتی اینسانلارا قهرمانلیق، آمال اوغروندا موباریزه آپارماق اؤیرهدیر.مشهور ادبیات شناس فریدون بی کؤچرلی دئییردی: "اگر ایرادو اعتراف اولونسا کی، کدر ایله صفا و غم ایله سرور و یاش ایله نور بیر یئرده اولا بیلمز، بونلار بیر یئرده اولدوغو حالدا اویوشماز، اوندا دئیه بیلریک کی، بلی، ایمام حسین مصیبتینده بیر فیض واردیر، بیر یاندان آغلادیر، بیر یاندان نورانیت بخش ائدیب شاد قیلیر، بیر یاندان قمهلندیریر، بیر یاندان قصهدن آزاد ائدیر. بیر یاندان شکست و پریشان حال ائدیر، بیر یاندان اوجا مقاملاردا دؤور ائتمهیه پرو بال وئریر. بو فیض و برکت، بو غیری عادی حالت و خصوصیت آنجاق سیدالشهدا مصیبت و عزاسینا موختصدیر، آنجاق ماه محرمده ترتیب اولونان تعزیهلرده حیسس اولونور…" .
اهل-بئیت و کربالا فاجعهسی ایله باغلی دوزنلنن میدان تاماشالاری و خالق اویونلاری زامانی تکجه مرثیهلردن دئییل، عینی مؤوضوعیا حصر ائدیلن و خالق یارادیجیلیغینین محصولو اولان بایاتیلاردان دا گئنیش ایستیفاده ائدیلمکدهدیر:
آغلایان باشدان آغلار،
کیپریکدن، قاشدان آغلار،
قارداشی اؤلن باجی،
دورار اوباشدان آغلار.
عزیزیم بئلین بوکر،
کامان تک بئلین بوکر،
جاوان اوغول اؤلومو،
آنانین بئلین بوکر.
کؤینیین آغ ساخلارام،
یویارام آغ ساخلارام،
بیر ده قاپیدان گیرسن،
یوز ایل قوناق ساخلارام .
بو تیپ بایاتی و مرثیهلردن تکجه شبیهلرده دئییل، «خانیم مرثیهلری» و «نذیر سوفرهلری»نده ده ایستیفاده ائدیلیر: « آذربایجاندا مرثیه مجلیسلری او بیری اؤلکهلردن داها چوخ اولور… تبریزلیلر (تورکلر) ایماملارا اؤز اوشاخلارینا، عزیزلرینه آغلایان کیمی آغلایاللار، اونا گؤره ده تبریزین مرثیه مجلیسلری داها صمیمی، اوریه یاتیملی اولار» . آذربایجاندان توپلانمیش ماتئریاللاردان بئله آیدین اولورکی، آذربایجان، خصوصاً ده تبریز قادینلاری بیر چتینلیکله اوزلشدیکلری و یا هر هانسی بیر نیت و دیلکلری اولدوغو زامان بوتون بو مسئلهلرین حلینی اؤولیا و ایماملاردا آختارماغا اوستونلوک وئریر، بو مقصدله موختلیف نظیر سوفرهلری تشکیل ائدیرلر» .
بو تیپ تاماشا کاراکترلی مراسیملریندن ان یایغینی «امیرالمؤمینین سوفرهسی» آدلانیر: «بو سوفرهنین خوصوصو بودور کی، سوفرده اولان هر نه وارسا آغ رنگلی اولور. سوفرهده اولان یئمکلر بونلاردان عبارت اولار: شیربرنج، یا فیرنی، پنیر، یوغورت، سوت، شکرپنیر، چؤرک؛ هم ده امیرالمؤمینین سوفرسینی آغ شمعلرله بزهیلر. امیرالمؤمنین(ع) سوفرهسینین باشقا بیر خوصوصو بودور کی، قوناخلار سوفرهده هر نه یئمه اولموش اولسا، گرک یئییب، یا دا اؤزلری ایله آپارسینلار. آخیر باشدا سوفرهده هئچ بیر شئی قالمامالیدی. ائو ییهسی تکجه سوفرهنین سونوندا بیر تیکه یئیهجکلردن «بئی» ساخلامالیدی کی، اونو دا نظیری قبول اولدوقدان سونرا بیر باشقاسینا وئرسین» .ایمام حسن سوفرهسینده یئمکلر موطلق یاشیل رنگده اولمالیدیر: «یئمهلی گؤی (تره)، یارپاق دولماسی، خیار، چؤرک» .
خستهلره ساغلاملیق دیلهمک مقصدی ایله تشکیل ائدیلن باشقا بیر یئمک سوفرهسی «ایمام زین العابدین(ع) سوفرهسی» آدلانیر. آدیندان گؤروندویو کیمی ایمام زین العابدین (ع)عشقینه دوزنلنیر . داها چوخ زین العابدین ، سجاد، زین الصالحین، وارث علم نبیین، زکیه، امین، زاهید، عابد، عدل کیمی لقبلرله یاد ائدیلن و کونیهسی ابو محمد اولان ایمام زین العابدین ایمام حسینین اوغلو و شیعهلرین اوچونجو ایمامیدیر (. اونون شرفینه وئریلن نذیر سوفرهسینده سادهجه قوروتلو آش اولور. آشین «دن-دؤشونو قاپی-قاپی دیلنیب ییغاردیلار». ایندی بو عادته عمل اولونمور . آذربایجاندا یایغین اولان نذیر سوفرهلریندن بیری ده ائل آراسیندا «قیرخ بیر رقیه» آدی ایله ده تانینان «خانیم رقیه سوفرهسی»دیر. بو مجلیسین اساس اؤزللیگی اونا آدلاری رقیه اولان ۴۱ قیز اوشاغینین چاغیریلماسی و بیر کرپیجین اوزرینه بیر تیکان قویولماسیدیر. سوفرهده شمعده یاندیریلیر. یئمکلر ایسه گؤی-گؤیرتی، پنیر و چؤرکدن عبارت اولور .
حاقیندا صحبت آچدیغیمیز مجلیسلر ایچریسینده «ان آغیر، ان زنگین اولان سوفره، ابوالفضل سوفرهسیدیر. بو سوفرهیه هر نه یئمک قویولماقدادیر، نه قدر سوفره زنگین، چئشیتلی اولموش اولسا، بو سوفرهیه بزک ساییلیر. سوفرهده اولان بیر پارا یئمکلر بونلاردی: ساریشیله، تره، خورما، شکرپنیر (اونا موشکل گوشا دا دئییلر)، گؤی، پنیر شیرنی، نئچه جور مئیوه، آشلاردان قوروتلو آش، پیلوو کی، خوروشتو دا تویوق اولار، چؤرکلردن لاواش (دؤولتلی یئرلرده سنگح اولار)، دولمالاردان یارپاق دولماسی و بیر نئچه جور موراببا دا سوفرده دؤشنر. بو سوفره باشاردیقجا بزهلی-دوزهلی اولار» .ابوالفضله، یعنی ابوالفضل العباسا حصر ائدیلن نذیر سوفرهسینین بو جور «بزهلی-دوزهلی» اولماسینین اساس سببی اونون گونئی آذربایجاندا چوخ بؤیوک حؤرمته صاحب اولماسیدیر. معلومات اوچون بیلدیرک کی، "قمر بنی هاشم" لقبی ایله تانینمیش حضرت ابوالفضل العباس ابن علی هیجرتین ۲۶-جی ایلی، شعبان آیینین ۴-ده دونیایا گلمیشدیر. آتاسی، حضرت علی(ع)، آناسی ایسه اؤز شجاعتلری ایله آد قازانمیش "کیلاب" قبیلهسیندن اولان ام البنیندیر.
حضرت علیدن تربیه آلان حضرت ابوالفضل بوتون اینسانی دیرلری و خصوصیتلری اؤزونده تجسسوم ائتدیرن بیر شخص اولموشدور. اؤز شجاعتی، قهرمانلیغی ایله تاریخه اوزولونماز ایز قویموشدور. ایمام جعفر صادق(ع) اونون حاقیندا بئله بویوروب: "بیزیم عمیمیز حضرت ابوالفضلین دولغون تفککورو، گئنیش باخیشی و گوجلو ایمانی وار ایدی. او، ایمام حسینله بیرگه ظالم یئزیده قارشی سونادک موباریزه آپاردی. او حضرتین یولوندا جانینی فدا ائدیب شهید اولدو» .ابوالفضل العباسین شجاعتی و قهرمانلیغی بارهسینده تاریخی خوارزمی بئله یازیر: "صفین محاربهسینده میثیلسیز شجاعتی، یوکسک قیلینج اویناتماق قابیلیتی هامینی واله ائتمیشدی. معاویه سویو حضرت علینین اوردوسونون اوزونه باغلادیقدان سونرا ابوالفضل میدانا چیخاراق قارشی طرفدن دؤیوشچو ایستهدی. بو زامان معاویه ابواشعثی چاغیریب دئدی کی، سن شامین ان جنگاوریسن، بونو اؤلدور کی، باشقالارینا عبرت اولسون. لاکین او، اؤزو گئتمهییب اوغلونو گؤندردی. ابوالفضل (ع) آردیجیل اولاراق اونون یئددی اوغلونو اؤلدوردو. بونو گؤرن ابو اشعث غضبلی شکیلده میدانا داخیل اولدو. حضرت ابوالفضل اونو دا مغلوب ائدرک اؤلدوردو".خوارزمینین نقل ائتدینه اساساً، بوندان سونرا معاویهنین قوشونونداکیلاردان اونونلا ووروشماغا هئچ کیم جسارت ائتمهدی .تاریخی منبعلردن بئله آیدین اولور کی، عاشورا گونو حضرت ابوالفضل ایمام حسیندن ایجازه آلاراق سو گتیرمک اوچون فراتا یوللانیبمیش. او، «تولوغو ایله سو دولدوروب قاییدارکن اونون ساغ الینی کسدیلر. بیر مدت سول الی ایله ووروشدوقدان سونرا حضرتین سول الینی ده کسدیلر. آنجاق کربلا علمداری بایراغین یئره دوشمهسینه ایمکان وئرمهیهرک اونو سینهسینه سیخاراق ساخلادی. هر طرفدن او حضرتی اوخ و نیزه ایله یارالادیلار. حضرت فریاد ائدرک بویوردو: «مندن سنه سلام اولسون ای ابا عبداللاه.» بونو ائشیدن ایمام حسین اونون یانینا گلهرک حضرتین موبارک باشینی قوجاقلایاراق بویوردو: «ایندی بئلیم سیندی، چارم آزالدی و دوشمهنین دیلی آچیلدی» .محض بو اورک پارچالایان حادثه ابوالفضل العباسین بو قدر چوخ سئویلمهسینه و آذربایجاندا اهل-بئیت وکربلا فاجعهسی ایله باغلی دوزنلنن میدان تاماشالاری و تاماشا کاراکترلی مجلیسلرین اساس شخصیتلریندن بیرینه چئوریلمهسینه سبب اولموشدور. همین تاماشالارین میدانا چیخما تاریخی بارهده ایسه هئچ بیر دقیق معلومات یوخدور.
تئاترشوناس عالیم آیدین طالیبزاده حاقلی اولاراق قئید ائدیرکی، ایندییه قدر علمده تعزیه و شبیهلرین مخصوص تاریخی معینلشدیریلمهمیشدیر: رایلر، فرضیهلر، گومانلار موختلیفدیر. اونون یازدیغینا گؤره، بعضیلری زامان اعتباری ایله بو تاریخی ۱۵-جی عصره، بعضیلری ۱۶-جی یوزایله، بعضیلریسه ۱۹-جو عصره آپاریب چیخاریرلار. بو بارهده هر سیاحین، هر تدقیقاتچینین اؤز تکذیب ائدیلمز حقیقتی وار. لاکین بوتون بو دولاشیقلیقلارین… بیر عمومی سببی مؤوجوددور. موسلمان دونیاسینا موختلیف واختلاردا گلمیش دیپلوماتلار، تاجیرلر، سییاهلار تعزیهلر و شبیهلری دایم تایدییشیک سالیب اونلاری بیر-بیریله قاریشدیرمیشلار. مسئله بوکی، تعزیهلر و شبیه تاماشالاری بیربیریندن فرقلیدیر و هرهسینین اؤز موستقیل یارانما تاریخی اولوب .
حاضیرلایان : محمدرضا اسماعیل زاده
آذربایجان تورکلرینین حیاتیندا موهوم روللار اوینایان و اوینامیش اولان باطل اعتقادلار حاقیندا کیچیک بیر مقالهیه بئله راست گلمک ایمکانی یوخدور دئسم، موبالیغه ائتمهمیش اولارام. ایللردن بری مشغول اولدوغوم آذربایجان تورک باطل اعتقادلارینا داییر آغیزدان آغیزا دولاشان روایتلرله موختلیف یئرلرده بو گون بئله هله ده تطبیق ائدیلن بیر ییغین مراسیم، شوبههسیز، آذربایجان تورکلرینین حیاتینی تصویر ائتدیی قدر، اونون دوشونجه و کاراکترینی ده آیدینلاداجاق دیرده بیر قیمته لاییقدیر. خصوصاً آذربایجان کلاسیک ادبیاتینین دا اعتقادلاردان تأثیرلنمهسی و حتی بعضی اعتقادلارین صمیمی بیر ادبیات مؤوضوعسو اولماسی بو اونودولموش ساحهنین قیمتینی بیر قات داها آرتیرماقدادیر .
اؤلوم،آغی
اؤلو آذربایجانلیلارطرفیندن چوخ بؤیوک حؤرمتله خاطیرلانیر و اونا گؤره مختلیف مراسیملر کئچیریلیر. هر شئیدن اول، اؤلونون روحو آند ایچمک اوچون ان مقدس واسطهلردن بیریدیر. هر هانسی بیر آذربایجان تورکو یمین ائتمک ایسترسه، درحال اؤلن آتا و آنالارینین مزارینا، روحونا آند ایچمکدن چکیلمز.ان بؤیوک تحقیر ایسه اؤلوسونه و یا اؤلموش اقرباسینین مزارینا کفر ائتمکدیر.اسکیدن اؤلو اوچون ائدیلن کفرلر یئنی بیر جنایت حادثهسینه قدر چاتیردی. اونون اوچون اؤلویه قارشی دویولان حؤرمت هم دینی تصووفدان، هم ده باطل اعتقاددان ایرهلی گلمه بیر عنعنه و عادت شکلینی آلمیشدیر. سیرا ایله بونلاری بئله تصنیف ائده بیلریک: اؤلن درحال دفن ائدیلمهلیدیر، یوخسا اؤلونون روحو ائوده عذاب چکر و اؤلو ده قدسیتینی غیب ائدر.جنازه، یاخود اؤلوم حادیثهسی سحر اؤلونون یاتدیغی، یاخود بولوندوغو ائوین دامیندان وئریلن «مناجات»لا اعلان ائدیلیر و عینی گونده دفن مراسیمی کئچیریلیر. جنازه ائودن قالدیریلدیغی زامان ائوین اطرافینا توپلانان یوخسوللارا، یاسدا ایشتیراک ائدنلره حالوا، یاخود خورما پایلانیلیر. بعضاً ده فقیرلره پول پایلانیر. دفندن دؤندوکدن سونرا اؤلو صاحیبی ائوده تعزیهلری قبول ائدیر. دفن گونو ایسه ائرتهسی گون ناهارا قدر «باش ساغلیغی» دئییلن تعزیه قورولور و هر گلنه چای وئریلیر. ایکینجی گون ناهاردان سونرا تعزیه یئنی بیر شکیل آلیر. هر تعزیهیه گلن آدام یا اؤنجهدن بیر «کله قند» گؤندریر، یاخود اؤزو ایله برابر پول گتیررک، تعزیه کئچیریلن اوتاغین قارشیسیندا، یاخود گؤرونن بیر یئرینده یئمک باشیندا اوتوران شخصه معین بیر میقدار – مؤوقعیتینه و وضعیتینه گؤره پول وئرهرک، اؤز آدینی دفتره قئید ائتدیریر[1]. سونرا تعزیه اتاقینا گیرهرک اوتورور و اونا چای یئرینه قورو قهوه وئریلیر. اتاقین اورتاسینا قرآن «جزء»لری قویولموشدور. ایستهینلر بو«جزء»دن بیریسینی آلیب اوخویورلار و اؤلونون روحونا دعا ائدیرلر. ایستهمینلر ایسه قاپینین یانیندا اوتوران اؤلو صاحیبینه سون باش ساغلیغی وئرهرک چیخیب گئدرلر. بو شکیلده دفن مراسیمینین ایکینجی گئجهسینده کیشیلر اوچون کئچیریلمهسی ضروری اولان مراسیم سونا چاتمیش اولور. سیرا قادینلارا کئچر. قادینلار، طبیعی، دفن مراسیمینده ایشتیراک ائتمزلر. دفندن سونرا آغلاما مراسیمی ترتیب ائدهرک اؤلویه آغلارلار. آذربایجان قادینلاری اؤلویه آغلاماغا چوخ اهمیت وئریرلر. مجلیس حالیندا یاییلان بو مراسیمه «آغی» آدی وئریلیر. کیشیلر طرفیندن کئچیریلن مراسیم اثناسیندا و سونرا اؤلونون عایلهسی و اقراباسی طرفیندن بؤیوک بیر آغی مجلیسی قورولور. بو مجلیسده بیر چوخ تانیش و تانیش اولمایان قادینلار دا ایشتیراک ائدر. اؤلونون اشیاسیندان بعضیلری قادینلارین توپلاندیغی اوتاغین اورتاسینا قویولور، اشیانین اطرافینا توپلانیرلار. قادینلاردان بیری، اکثراً اؤلونون یاشلی بیر قوهومو حزین بیر سسله شعرلر دئیهرک، یاخود مختلیف بایاتیلار سؤیلهیرک اؤلویه آغلاماغا باشلار. یئنی یارادیلان اؤلو نغمهلری اکثریتله اصل آغلاما شرقیلرینه مخصوص مقددمه کیمی بیر گیریش ماهیتیندهدیر. مؤوضوع اعتباری ایله ده اؤلونون مؤوقعیتینه، یاشینا و حالینا گؤره وصفلرینی تعریف ائدر. ایلک آغلایان، یاخود «آغی» مجلیسینی ایداره ائدن قادینی دیگر بیریسی تعقیب ائدر. آغیلار اؤلویه گؤرهدیر. آغی مجلیسینده اصل خطاب ائدیلن شئیلر اؤلویه آیید اولاراق گؤستریلن گئییم، توفنگ، خنجر، کمر و سایرهدیر. قوهوملارین اکثریتی ساچلارینی داغیدار، اوزونو، یاخاسینی ییرتار. اؤزگه قادینلار ایسه هماهنگ اولاراق آغلارلار و مجلیس آهنگدار بیر چاغیرما، باغیرما شکلینی آلیر. قدیمدن بری آنادولودا یئرلشمیش اولان آذربایجانلیلار بو گونه قدر هله ده بو مجلیسی یاشاتماقدادیرلار. آغی مجلیسی اؤلومدن سونرا یئددی گون و سونرالاری هفتهده بیر دفعه جومعه آخشامی گونلری کئچیریلیر و قیرخ گون داوام ائدر. قیرینجی گون حالوا بیشیریلهرک مزارا گؤتورولور و اوراداکی سون آغلاما ایله مسئله بیتمیش اولور.خالق اینامینا گؤره، اؤلونون روحو ۴۰ گون اول یاشادیغی ائوین ایچریسینده دولاشیب دورور. اونا گؤره ده «قیرخ وئرمک» عادتی میدانا گلمیشدیر. اؤلونون گئییمینی گئیمک گوناهدیر. اونون اوچون چوخ واخت کاسیبلارا هدیه ائدیلیر. اؤلو مزاردا سول یانینا یاتیریلیر و سول الی ده سول یاناغینا یاپیشدیریلیر. اونون اوچون سول الی ایله سول یاناغا قویماق یاخشی دئییلدیر. اؤلونون عایلهسی (قادین قیسمی) قیرخ گون قارا گئییم گئیر. کیشی قیسمی ایسه بیر هفته اوزونو تراش ائتمز. داغیستاندا اؤلن قادینلارین دا قادین قوهوملاری آغ گئییم گئیرلر. کیشی قوهوم ایسه اؤلوم اثناسیندا گئیمیش اولدوغو پالتاری دییشمهدن قیرخ گون گئیمهیه مجبوردور. ال و اوزونو ده قیرخ گون یوماز. اؤلونون هر وصیتی مطلق ایجرا ائدیلمهلیدیر: اونون اوچون حیاتدا ایکن یئرینه یئتیره بیلمهدیی ناماز و اوروج، دیگر بیریسی واسیطهسیله، پول موقابیلینده یئرینه یئتیریلیر. بو قبیل عادتلر داها آرتیق دینیدیر. اؤلو دفن ائدیلدیکدن اوچ گون سونرا، خاریجده اولانلار طرفیندن سسی آچیقجا دویولورموش. هر جومعه آخشامی گونو اؤلولر یاد ائدیلیر، مزارلاری زیارت اولونور. بو گونون گئجهسی بوتون اؤلولر تکرار جانلاندیقلاریندان اونلارین شرفینه «آش»، یعنی پیلوو بیشیریلیر و یئییلیر. ائله ظن ائدیلیر کی، بو گئجه اؤلولرین روحو ائوه گلیر و بو اوزدن پیلوو بیشیریلرکن، هر اؤلویه مخصوص بیر میقدار دویو قویولور. واختی ایله اؤلو تعزیهسینه گلنلر پول و شکر یئرینه پیلوو گتیرمکده ایدیلر کی، بو دا پیلوون اؤلو روحو ایله علاقهلی اولدوغونا دلالت ائتمکدهدیر. اؤلونون اوچونجو و یئددینجی گونلرینده، اطرافدان گلن پیلوولار یئییلدیکدن سونرا مزارلیغا گئدیلیب، اؤلونون روحونا فاتیحه اوخونوردو. بوندان علاوه، قوناق گلن اؤلونون روحونو راحتسیز ائتمهمک اوچون جومعه آخشامی گئجهلری ائولرده قووغا ائدیلمز، عکسینه، هر کس نشهلی اولور. بو موناسیبتله ائودکی آتش سؤندورولمز، اؤز-اؤزونه سؤنر. اؤلوم فلاکتینی خبر وئرن «بایقوش»دور، اونا گؤره کیمین ائوینه بو قوش قونارسا، درحال قووماغا چالیشیرلار. اؤلوم فلاکتینی بیلدیرن دیگر بیر علامتده رؤیادا «دیش چکمک»دیر. ایشدیر، یوخودا بیریسی دیشینی چکیب چیخاریرسا، موطلق او آدامین یا اؤزو، یاخود قوهوملاریندان بیرینین ائوینده اؤلوم اولاجاقدیر.
یومورتا ، دیرناق ، سوپورگه
یومورتا هامیله قادینلاری جینلردن و پریلردن قورویور. حامیله قادین بونلارین هوجومونا معروض قالینجا، یومورتا دا چاتلار و داغیلیر. عینی زاماندا، قورخو کئچیرن آدامین معالیجهسی اوچون ده ایستیفاده ائدیلیر. بونون اوچون قورخان شخصین باشینی بیر آغ اؤرتو ایله قاپادیرلار. یئره تاختادان حاضیرلانمیش قالین بیر چوبوق وورارلار و اوزرینده ایپلیک، یاخود بونا بنزر کیچیک بیر اسکی پارچاسی یاندیریلار. سونرا قورخو کئچیرن آدامی چوبوغون وورولدوغو یئره گتیریرلر، باشینین اوزریندن ایپلیین یاندیریلدیغی یئره بیر یومورتا آتارلار.یومورتا دوشر-دوشمز داغیلیر. بو اسنادا قورخانین بیر الی باشینا، بیر الی یئره قویولموش اولور و اوچ دفعه «بسمهله»[2] چکر. «قورخولوغونو آلدیم»، دئییلهرک، مراسیم سونا چاتیر. ایران آذربایجانیندا نظر دیمهسی سببیله خستهلیگی خوجالار یومورتا ایله معالیجه ائدرلر. یومورتانی قیریب ساریسینی خستهنین ووجودونداکی یارالارا سورترلر. چرشنبه و جومعه آخشامی گونلری و عمومیتله گئجهلری دیرناق کسمک گوناهدیر. اگر کسیلیرسه، او گئجه جینلر و پریلر موطلق یوخوداکی اینسانین اوزرینه هوجوم ائدهرک، اونو دیسکیندیریرلر، یعنی قورخودورلار. کسیلن دیرناق پارچالاری یئره آتیلماز، بیر اسکی، یاخود کاغیذ ایچریسینه توپلاناراق یئره باسدیریلار. بو قناعتله کی، او بیری دونیادا بو دیرناق پارچالاری اؤلونون جانی ایله بیرلشهجکدیر. چوخ واخت دیرناق قیرینتیلارینی بیر کاغیذ ایچریسینه قویاراق دیوار آرالیقلارینا، یاخود دلیکلرینه تیخارلار. قاراباغلیلارین اینانجینا گؤره، کسیلن دیرناق قیرینتیلاری توپلاناراق باسدیریلمازسا، موطلق دیرناقلاری کسیلن آدامین فیکری و زکاسی داغیلار، اؤزو ده پریشان اولارمیش[3].دوست و مسافیر اولان ائوده هئچ کیم دیرناقلارینی کسه بیلمز. عکس تقدیرده، او ائوده موطلق هر هانسی بیر فلاکت باش وئرهجکدیر. دیرناقلار اوزریندهکی آغ لکهلر زکایا و شعورا دلالت ائدر. محض بوندان اؤترو بارماقلاریندا آغ لکهلر اولانلار اونلارلا اؤیونورلر.
اوشاق و دوغوم
عمومیتله، اوشاق دوغومو هر عایله اوچون بؤیوک بیر سعادت ساییلیر. اؤغلان اوشاقلارینا داها چوخ رغبتده اولماقلا برابر، قیز اوشاقلاری دا سئویلیر. ایلک اؤولادین اوغلان اولماسی داها چوخ آرزو ائدیلمکدهدیر. اوشاق دونیایا گلر-گلمز، عایلهنین بوتون قوهوم و دوستلاری هدیهلرله تبریکه گلیرلر. فقط اوشاق دوغوشو بیر سیرا باطل اعتقادلارا باغلیدیر: اوشاق اولان اوتاغا هئچ کیم گیره بیلمز. قوهوم و قوناقلار اوشاغین ایلک زیارتینه گلدیکلری زامان موطلق اوشاق اولان اوتاغین اؤنونده گؤزلیرلر. ایلک اؤنجه اوشاق اوتاقدان چیخاریلار، اوندان سونرا زیارته گلن آدام اوتاغا گیرر؛ بوندان سونرا اوشاق تزهدن اوتاغا آپاریلار. بو مراسیم قیرخ گون داوام ائدر. حامیله قادینین یاستیغینین کنارینا، باش طرفه سوغان تاخیلمیش بیر شیش، بیچاق، کؤمور و سایره قویولور. بو شکیلده حامیله قادین هم یالنیز بوراخیلمامیش اولور، هم ده جینین قاچیرماسیندان و یاخود هر هانسی بیر قورخو تهلوکهسیندن قورتولموش اولور. قافقاز ائرمنیلری ایسه حامیلهنین باشی آلتینا یالنیز شیش قویارلار. حامیله قادینین چارپاییسینا، یومورتا آسیلیرو بعضاً ده سویا اوچ یومورتا قویولور. چونکی بو یومورتالار قادینین ایشلهدیی بوتون گوناهلاری اؤز اوزرینه آلمیش اولور و عینی زاماندا، حامیلهنی قیرخ گون قورخودان و جینلردن محافظه ائدر. جین و پریلری دفع ائتمکدن یومورتالار دا چاتلارمیش. اوشاق دونیایا گلدیی گون[4] آناسینا قویماق یئدیریلیر. بو یئمک بئله حاضیرلانیر: اولده یاغ اریدیلیر، سونرا اونلا قاریشدیریلیر. اوزرینه قاینارسو قاتیلیر. قازاندا قاپالی اولاراق قوورولور، بیشیر. یئییلدیی زامان اوستونه دارچین، شکر توزو کیمی ادویهلر قویولور. اوشاغین ایلک دیشی چیخدیغی زامان هدیک یئییلیر. بو یئمک قوزلا بوغدادان حاضرلانیر. بوش بئشیی ترپتمک یاخشی دئییلدیر، چونکی او ائوده اؤولاد اولمازمیش. اوشاق دوغماق قابیلیتیندن محروم اولان قادینلار بو قوسورو مختلیف چارهلرله آرادان قالدیرماغا چالیشیرلار. بونون اوچون «عاشورا» گونو «ایمام حسین»نین آتینین[5] آلتیندان کئچرلر. بو آت سئحرلی قووته مالیک اولوب، اوشاق دوغا بیلمهین قادینلارا دوغماق قابیلیتی بخش ائدرمیش. بعضیلری ایسه خراسانا گئدیب ایمام رضانین مزارینا سیغیناراق، نیتینین حاصیل اولماسی اوچون بیر نئچه گون مزارین یانیندا کئچیرمکدهدیر. بونا آذربایجانلیلار «زوال گتیرمک»، یاخود «دخیل دوشمک» دئیرلر. بوندان علاوه، آذربایجان اینانجلارینا گؤره، داشلار سئحرلی قووته مالیک اولدوغوندان «ایمامزادا» دئیه آدلاندیریلان بؤیوک توربلره سیغیناراق، ایمامین مزارینا زیارته گئدرلر کی، نییتلری حاصیل اولا بیلسین. بو قبیل «ایمامزادا»لار، یعنی «ایمام مزارلاری، یاخود «توربهلری» گنجه، شیروان، برده و ... شهرلرده واردیر. بو مزارین، یاخود توربهنین هانسی ایماما آیید اولدوغونو هر کس باشقا جور تصوور ائدر و هئچ کیم حقیقتی بیلمز. ایمام مزارینین اولدوغو اوتاقا آیریجا عادی داشلار بولونور. مختلیف نیتلرله ایمامین مزارینی زیارته گلن قادینلار، عینی زاماندا، اؤز نیتلرینین گئرچکلشمهسی اوچون بو داشلاردان بیرینی قوجاغینا آلیر. بو شکیلده توتولان نیت درحال حاصیل اولورموش. اکثریتله اوشاقلاری اولمایان قادینلار بو چارهیه باش وورورلار[6]. عمومیتله، «ایمامزادا»لار، یعنی ایمام توربهلری خالق طبقهسی ایچینده بؤیوک بیر اعتبار قازاناراق، کلاسیک آذربایجان ادبیاتینا گیرمهیه مووفق اولموشدور. مثلاً، قاسیم بی زاکیرین «برده» مربعسینده بئله بیر بئیته تصادف ائدیلیر[7]: قیبلهی حاجته ییخیب اؤزومو، ایمامزادایا سورتدوم اوزومو. قیزیلجا چیخاران اوشاغین اولدوغو اوتاغین قاپیسینا ۱-۲ متر قیرمیزی قوماش آسیلیر کی، اوشاغین خستهلیگی آسان کئچسین. خستهلیک بیتدیکدن سونرا بو قوماشی فقیر-فوقرایا وئریرلر. بعضاً ده قیرمیزی قوماش اؤنجهدن نذر ائدیلیر و اوشاق خستهلییه توتولونجا، درحال تداروک ائدیلهرک، یوخاریداکی مراسیم کئچیریلیر. چیچک خستهلینه توتولوب کور اولمادان ساغالان اوشاقلارا زورلا «قوجاغیندا اوشاق اولان مریم» تصویری گؤستریلمکدهدیر. معلوماتا گؤره، بو عادت قافقاز شیعهلری طرفیندن ایجرا ائدیلمکدهدیر. محللی اینانجلارا گؤره، مریمین تصویری اوشاقلارین گؤزلرینی هر هانسی بیر خستهلیکدن و تهلوکهدن قوروماقدادیر.دوغوم گونوندن اعتباراً قیرخ گون عرضینده بیرینجی مادده سؤیلنیلدیی کیمی، اوشاغین اولدوغو اوتاغا گیریلمز. اگر بو قایدایا رعایت ائدیلمزسه و بو اوزدن گئج دانیشارسا، یاخود واختیندان گئج یئریرسه، بو تقیرده بونا «چیلله باسماق» دئییلیر. بو حال باش وئرنده اوشاغی آخار سویون اوستونده توتاراق، ایکی آیاق و یا آیاق بارماقلارینی پامبیق ایپلیکله بیر-بیرینه باغلارلار[8]. سونرا «قل هواللاه» اوخویوب ایپلیی قایچی ایله کسرلر و «چیللهنی کسدیم» دئیرلر. بعضاً ده عینی حال باش وئرنه، یعنی قیرخ گون عرضینده یئنی دوغولان اوشاغین اوتاغینا، اوشاق اورادا ایکن اوزرینه دعالی بیری گیرر و بو اوزدن اوشاق راحتسیزلانیر، یاخود خستهلنیرسه، اوندا اوشاغی «قیرخ باسار» کیمی رفتار ائدیلر. یعنی اوشاغین شفا تاپماسی اوچون «تیلسیم جامی»ندان سو ایچیردیلیر، یاخود بو قابلا اوچ دفعه اوشاق چیمیزدیریلیر. بو جام عادی بیر تاس اولوب میس معمولاتیدیر. هر طرفینه مختلیف قران سورهلری یازیلمیشدیر. کربلا، مکه و خراساندا حاضرلانیر. آیریجا ایچریسینده اینجه بیر تئلله کنارا باغلی قیرخ آچار اولماقدادیر. هر آچارین اوزرینده مختلیف دینی یازیلار حک ائدیلمیشدیر. آذربایجان شیوهسینده «تاس» یئرینه «جام» کلمهسی ایشلدیلیر. قادینین اوشاغینی راحت دوغا بیلمهسی اوچون باش اوجوندا اسکی و یا بئز ییرتماق عادتدندیر. دوغان قادینا اون گتیریلهرک الینی اونا سورتدورورلر و سونرا بو اونو فقیر-فوقرایا پایلاییرلار. اوشاغینی دوغان قادین قیرخ گونون هر اون گونونده حاماما گئدر. نوخا شهرینده آغریسی چوخ اولان قادینلارین اللرینه اوزری دعا یازیلی ساخسی وئریلیر کی، آغریسی آزالسین. قفیل قورخان اوشاغین اؤنونه اوزرلیک قاراسی سورتولور و بو شکیلده اوشاق اؤزونه گلمیش اولور. یئنی دوغولان اوشاغین گؤبهیی کسیلدیکدن سونرا اؤز ائوینده، یاخود دوغولدوغو ائوده تورپاغا باسدیریلیر کی، گلهجکده اوشاق اؤز ائوینه صادیق قالسین. کسیلن گؤبک آنجاق قورودولدوقدان سونرا باسدیریلمالیدیر. رمضان آیینین سون جومعهسینده اوشاقلارین اوزریندن قیرخ گؤز آسیلیر. قیرخ گؤز قات-قات دوزلدیلمیش و دؤرد بوجاغی کسیلمیش، بیر-بیرینه باغلی قیرخ پارچادان عبارتدیر. هر گؤزه موللا طرفیندن «یاسین» یازیلیر. قیرخ گؤز اوشاقلاری قورویور، حمایه ائدر.
نظردیمه ، نذر، آداق
مختلیف شکیلده قارشیسینین آلینماسینا و اؤنونون کسیلمهسینه چالیشیرلار. اوشاقلاری نظردیمهدن قورتارماق اوچون یانان آتشین اوزرینه اوزرلیک آتیلیر و توستونون اوزریندن نظره اوغرایاجاغی تخمین ائدیلن و یاخود نظره اوغرامیش اوشاق آتلادیلیر. بعضاً ده اوشاغی ائینی آتشین اطرافیندا دولاشدیرماقلا کیفایتلنیلیر. اوزرلیک، عمومیتله، آذربایجان تورکلری آراسیندا چوخ مشهوردور و خالق آراسینداکی رغبت اوزرینه «اوزرلیک» مین بیر فلاکته چاره اولاراق آذربایجان کلاسیک ادبیاتینا دا گیرمیشدیر. ۱۹-جو عصر آذربایجان شاعرلریندن واقیفده بئله ایکی بئیته تصادف ائدیریک کی، بو بئیتلر بیزه «اوزرلیک»این اسکیدن بری آذربایجان تورکلری اعتقادیندا یئر توتدوغونو آچیق-آشکار گؤسترمکدهدیر. ایران آذربایجانی تورکلری نظردیمهدن خستهلنن اوشاغی قورتارماق اوچون، فیندیق شکلینده خمیر پارچالارینی آتشه آتاراق، نظرینه اوغرانیلان آدامین آدینی ذکر ائتمکدهدیرلر. بو اسنادا خمیر آتشده چاتلاماغا باشلایار و خسته اوشاق یاخشیلاشیر. نذرلر مختلیف مقصدلرله ائدیلیر. آذربایجان تورکلرینده «نظرائتمک» چوخ گئنیش یاییلدیغیندان چئشید-چئشید شکیللری واردیر. باشلیجالاری بونلاردیر: پیشی نذری. دینی آیلاریندا، رجب، شعبان و رمضان آیلاریندا پیشی آدیندا خمیردان بیر نؤو بؤرک حاضرلانیر. بو آیلاردا اؤلولر بوتون گوناهلاردان عفو ائدیلمیشدیرلر. اونا گؤزه پیشی حاضیرلاناراق، فقیر-فوقرایا پایلانیلیر. پیشینین یاغی آتشه قویولارکن ایلک اؤنجه حضرت پیغمبرین و ایماملارین آدی، سونرا عمومیتله اؤلولرین و ان سوندا وارثسیز اؤلن آداملارین آدی ذکر ائدیلیر. پیشی یاغدا قیزاردیلمیش بؤرکدیر. سمنی. هر هانسی بیر سببله نذر ائدیلن بیر یئمک نؤوودور.یاشیل بوغدا تاس اوزرینده ازیلدیکدن سونرا ایسلادیلیر و یاخشیجا سیخیلیر. بوندان حاصیل اولان سویا اون قاتیلیر، اوجاغا قویوب بیشیریرلر. ایچینه فیندیق، قوز آتیلیر. سمنی بیشدیکدن سونرا قازان قاپاغینین اوزرینه ایچریسینده اون اولان بیر قاب قویولور. اوستونه آیریجا آغ و اینجه بیر بئز گریلیر. بیر-ایکی ساعت سونرا اونون اوزرینده بئش بارماق ایزی حاصیل اولور. بو بئش بارماق ایزی پیغمبرین قیزی حضرت فاطمهنین، یعنی حضرت علینین آروادینین بارماق ایزلریدیر. عینی ایکی ساعت عرضینده قازانین اطرافیندا شاملار یاندیریلیر. عینی شاملار سمنی بیشدیی زامان یانماقدا داوام ائدر. بیر گئجه کئچدیکدن سونرا سمنی قونوم-قونشویا پایلانیر. فصهلی. بو یئمک ده دینی آییندا حاضرلانیر. بیر نئچه قات خمیردن حاضرلانان چؤرک و یاخود بؤرکدیر. ایچریسینه یاغدان باشقا بیر شئی قویولماز. قیزیلجا چیخاران اوشاق اوچون شوربایا بنزر، اتدن، دویودن، نوخوددان و سایرهدن بیشیریلن شیله آدلی یئمک حاضرلانیر و قونشولارا پایلانیر. قووت. اون حالینا گتیریلمیش قورو بوغدا ایله شکر، گول سویو، یاخود بکلهمز قاریشدیریلیر و خمیر حالینا گتیریلیر. یووارلاق، یاخود دورمک (یعنی یومورتا) شکلینده سیخیشدیریلاراق، قونوم-قونشویا، هر هانسی بیر جببله دئییلمیش نذر اولاراق پایلانیر. بو یئمک کیچیک چیللهده، یعنی قیشین سون اللی گونلرینده حاضرلاندیغیندان آنجاق بو زامان اوچون نذر ائدیلیر.
یازار: احمد جعفراوغلو
کؤچورن: محمدرضا اسماعیل زاده (اورمولو)
قایناق : مهاجرتده فولکلور آراشدیرمالاری .مختار ایمان اوو . باکی علم وتحصیل نشریاتی 2015
[1] . واختیله قند و یا پول یئرینه ایکی گون پلوو گتیریلمکده ایدی. اؤلومون اوچونده و یئددیسینده عینی شئی تکرار ائدیلیردی
[2] . بیسم اللاه .
[3] . ایزمیرلیلره گؤره، کسیلن دیرناقلار توپلانیلمازسا، عایلهنین پریشان اولاجاغینا شوبهه ائدیلمز .
[4]. قیزیلباشلار درحال دینی رقصلر کئچیریرلر .
[5]. «عاشورا» محرم آینین اونونجو گونو اولوب، شیعهلر اوچون ان بؤیوک ماتم گونودور. حضرتی علینین اوغلو حسین بو گونده اؤلدورولموشدور. بونا گؤره محرم آینین ایلک دوققوز گونونده آخشاملاری «شاخسئی»، «واخسئی» ، یعنی « شاه حسین»، «واه حسین» دینی مراسیمی کئچیریلدیکدن سونرا اونونجو گون گوندوزون «تشبیه» اولاراق حضرتی حسینین آدینا اساساً بیر آت بزهدیلیر. آدی «ذوالجناح» اولور. آتین اوزری آغ بئزله اؤرتولموشدور. بئزین اوزرینه قیرمیزی قان لکهلری چکیلمیش و قامیشدان دوزلدیلن بیر خئیلی اوخ ساپلانمیشدیر. آیریجا، جانلی گؤیرچینلر آسیلمیشدیر. روایته گؤره، حضرتی حسین بو آت اوزرینده اؤلدورولموش و آت دا قاچیب «خئیمه»لره گلمیشدیر. بو سیرادا زینب آتین اوزرینده قیرخ مین اوخ گؤرموشدور. بو خاطرهنی جانلاندیرماق اوچون، شیعهلره گؤره، عاشورا گونو بو تصویری تمثیل ائدن بیر آت سوسلنمکدهدیر کی، آلتیندان دوغمایان قادینلار کئچرلر.
[6] . ایستانبولدا اوشاق دوغماق ایستهین قادین «مرکز افندی» مزاریندان بیر گول قوپاراراق، اونو قیرخ گون باشیندا داشییار .
[7] . سالمان مومتاز. آذربایجان ادبیاتی: قاسیم بی زاکیر، باکی، ۱۹۲۵، ص.۳۰۴ .
[8] . سمرقندده یئرلی اهالی آراسیندا عینی مراسیمین یاپیلدیغینا شخصاً اؤزوم شاهید اولدوم. واختیندان داها گئج گزن اوشاغی بیر قلبیره قویوب یانینا آیریجا شکر و پول یئرلشدیریرلر. اوشاغین یا ایکی آیاق، یا دا ایکی ال بارماقلارینی پامبیق ایپلیکله بیر-بیرینه باغلادیقدان سونرا کوچهیه بوراخیرلار. کوچدن ایلک کئچن آدامدان ایپلیی کسمهسی خواهیش اولونور. بونو ائلیهن آدام پولو و شکری گؤتوروب گئدیر. بوندان سونرا اوشاق دا یئریمهیه باشلایار.