انسان يارانديغي گوندن طبيعتين وورغونودور. طبيعت انسانا چوخ شئي اؤيرتميشدير. بو حاقدا بؤيوک آلمان فيلوسوفو ل. فئيرباخ دئميشدير: »هئچ بير کيتاب اينسانين بيليگيني طبيعت قدر زنگينلشديره بيلمز«.
اون دوققوزونجو عصرين گؤرکملي ائل صنعتکاري اولان آغدابانلي قوربان اعجازکار طبيعتين آغوشوندا دوغولموش، ياشا دولموش و کمالا چاتميشدير.
شاعرين دوغما کندي آغدابان گؤزل منظرهلي، آخارلي-باخارلي بير يئردهدير.اوجا داغلار دؤرد بير طرفدن کندي دؤورهيه آلميشدير. قوربان اونو کمالا چاتديران بو داغلار حاققيندا بئله دئميشدير:
آغچينقيل، تک¬سؤيود، آي¬قيربولاغي، آغداش، اورومباسار، بديربي داغي،
ايستي¬سو، دلي¬داغ، تاختا يايلاغي، موروو، منديل نئچه داغلار گؤرونور.
بير چوخ صنعتکارلار کيمي قوربان دا ايلک قوشمالاريني طبيعت گؤزلليكلرينه حصر ائتميشدير. او، اوللر آشيق علعسگرين ياراديجيليق يولونو مقبول سايميش و اوندان بهره¬لنميشدير. مسئلن، آشيق علعسگر»يايلاق« آدلي گرايليسينين بير يئرينده دئيير:
آچيلسين گولون، نرگيزين، تزه مورغوزار او يايلاق.
قوربان ايلک ياراديجيليق محصولو اولان »داغلار« گرايليسيندا آشيق علعسگرين معلوم ايفاده¬لريني تکرار ائدير، اونون تأثيريندن قورتارا بيلمير. قوربان يازير:
سلبي ايله قورباني شاد، ائيله، مورغوزار اول داغلار.
قوربان ميصرالاري، بندلري برکيمميش اولان بو شعيريني سئوگيليسي سلبييه حصر ائتميشدير.
لاکين قوربان ياراديجيليقدا بير نقطهده دايانيب دورمور، دؤورون تحصيل گؤرموش بو صنعتکاري آدديمبا-آدديم ايرليله¬يير، بؤيوک کلاسيکلري اوخويور، نهايت موللا پناه واقيفين محببت ليريکاسي ايله قوووشور. او، اؤز دؤورونده موترققي رول اويناميش اولان »قوربان بولاغي« مجليسيني يارادير.
بؤيوک ائل صنعتکاري آشيق علعسگر ، آشيق بستي، اوستا عبدالله، سونرالار روستم، چپلي محمد، آيريم احمد، اوغورلو، نؤورس ايمان، آشيق شمشير بو مجليسده اؤز قوشمالاريني بير-بيرينه سؤيله¬ميش، قوربانين اوخودوغو کيتابلارا، شرق کلاسيکلرينين اثرلرينه ساعتلارلا قولاق آسميشلار.بيز سونرالار هر ايکي صنعتکارين آشيق علعسگر له قوربانين بير-بيرينين ياراديجيليغيندان تاثيرلنديگي و فايدالانديقلاريني گؤروروک.
قوربانين اؤزونه مخصوص اوريژينال ياراديجيليق يولو واردير.
اونون شعيرلرينده بديعاتلا علم بيرلشير. او، طبيعتي ترننوم ائتديکده بئله صيرف تصويرچيلييه اويمور. هئچ اولمازسا جمعيت حاققيندا بير سؤز دئيير.
ازل خيلقتيميز تورپاقدان، سودان،
سن بيزه آتاسان، آناسان، داغلار.
بو بيتده قوربانين داغلارا اولان محببتي ايله ياناشي، حياتا باخيشي دا آيدملاشير. او، اينسانين يوخدان خلق اولونماسي فيکرينين عليهينهدير. »لوقمان نفسلي« داغلار قوربان اوچون توکنمز بير ياراديجيليق منبعيي اولموشدور.
او، بو مؤوضودا بير چوخ گرايلي و قوشما يازيب-ياراتميشدير.
آکادئميک م. ابراهيم¬اوو»آشيق پوئزياسيندا رئاليزم« آدلي مقالسينده يازير:
»..داغلار خاريجي و داخيلي ظولومکارلارا قارشي موباريزهده عصرلر بويو خالقا و خالق قهرمانلارما طبيعي سيغماجاق، طبيعي قالا اولوب. داغلارين آشيق پوئزياسيندا بو قدر گئنيش مدح اولونماسي تعجّبلو دئييلدير«.
قوربانين ايدئالينا گؤره بير عدالتلي ديوان قورولسا هر ايش نيظاما دوشر. داغلاردان مجنون ناله¬سي کسيلر، يار-يارا قوووشار، ائل-ائلات آزاد اولار و خوشبخت ياشايار.
بير محببت آشيغي کيمي قورباني »صحرالاردان«، »داغلاردان« گلن سس ناراهات ائدير.هله وار داغلاردا مجنون ناله¬سي، گلير قولاغيما کسيلمير سسي.بو سسدن، ناله¬دن تنگه گلن شاعر مجنونون دردينه شريک اولور. او، عصيانکار گؤرکم آليب، سسيني بير آز دا اوجالدير. صحرالاردان گلن ناله، سس ندير؟ کسيلسين بو قووغا، قال تامام اولسون!
آشيق علعسگرين معاصري و ياخين دوستو اولان آغدابانلي قوربانين ياراديجيليغي اساساً بيرينجي دونيا محاربهسي دؤورونه دوشور. او دؤورون حاديثه¬لري قوربان ياراديجيليغيندا اؤز بديعي عکسيني تاپميش، اونون سؤز صنعتينده آبيدلشميشدير.
قوربان اؤز شعيرلرينده جانلي خالق ديليندن باجاريقلا استفاده ائدير، طبيعتدن آلديغي تشبيه¬لري يئرلي-يئرينده ايشلدير. بو ايسه اونيم شعيلرينين بديعيليگيني خيلي آرتيرير.
باغلا دهنه، گليب آرخا شولو سو،
آچ بير اوزون باخيم گؤزو دولوسو.
قورباني دؤيوبدور قهرين دولوسو،
بوستان تک سارالدين تاغ زامانيندا.
او، طبيعتي انساندان، انساني دا طبيعتدن آيري دوشونمور. اونون ياراديجيليغيندا اينسان گولنده طبيعت ده گولور، انسان آغلاياندا طبيعت ده آغلايير. شاعر طبيعتين بويالاريندان باجاريقلا استفاده ائدير، شعيرلرينه يئني رنگلر وورور. اونيم شعيرلريني اوخوياندا آدام ايکي گؤزلليگي بير يئرده آختارير: انسان و طبيعت گؤزلليگي.
نازلي يار باغچاني سئير ائديب گلير،
توتوبدور دستينده گول قوشا-قوشا.
باد اسنده زولفو بنزر سونبوله،
آينا قاباغيندا تئل قوشا-قوشا.
قوربان گئنيش مشاهدهلي، اسرارانگيز داغلارا دريندن بلد اولان بير صنعتکاردير. اونون شعيرلريندن داغ چيچکلرينين عطري دويولور، شام اوسته سيزلايان آرينين بالي سوزولور. اونيم شعيرلرينده طبيعتدن آلمميش اوريژينال تشبيه و ائپيتئتبره تئز-تئز راست گليريک.
سنسيز بو قوربان سيزيلدار،
جيسميم آغلار، جان سيزيلدار.
گؤرسه آري، شان سيزيلدار،
اولماز آييرماق اوستوندن.
آشيق قوربانين شعيرلري بيزده طبيعته قارشي بؤيوک بير ماراق و درين محبت حسي اويادير. گنجلريميزين ائستئتيک ذؤوقونون اينکيشاف ائتديريلمهسي و خالق ادبياتيميزين تدقيقي نؤقطه¬يي-نظرينده بو شعيرلرين اهميتي مثلسيزدير.
اون دوققوزونجو عصرين گؤرکملي ائل صنعتکاري اولان آغدابانلي قوربان اعجازکار طبيعتين آغوشوندا دوغولموش، ياشا دولموش و کمالا چاتميشدير.
شاعرين دوغما کندي آغدابان گؤزل منظرهلي، آخارلي-باخارلي بير يئردهدير.اوجا داغلار دؤرد بير طرفدن کندي دؤورهيه آلميشدير. قوربان اونو کمالا چاتديران بو داغلار حاققيندا بئله دئميشدير:
آغچينقيل، تک¬سؤيود، آي¬قيربولاغي، آغداش، اورومباسار، بديربي داغي،
ايستي¬سو، دلي¬داغ، تاختا يايلاغي، موروو، منديل نئچه داغلار گؤرونور.
بير چوخ صنعتکارلار کيمي قوربان دا ايلک قوشمالاريني طبيعت گؤزلليكلرينه حصر ائتميشدير. او، اوللر آشيق علعسگرين ياراديجيليق يولونو مقبول سايميش و اوندان بهره¬لنميشدير. مسئلن، آشيق علعسگر»يايلاق« آدلي گرايليسينين بير يئرينده دئيير:
آچيلسين گولون، نرگيزين، تزه مورغوزار او يايلاق.
قوربان ايلک ياراديجيليق محصولو اولان »داغلار« گرايليسيندا آشيق علعسگرين معلوم ايفاده¬لريني تکرار ائدير، اونون تأثيريندن قورتارا بيلمير. قوربان يازير:
سلبي ايله قورباني شاد، ائيله، مورغوزار اول داغلار.
قوربان ميصرالاري، بندلري برکيمميش اولان بو شعيريني سئوگيليسي سلبييه حصر ائتميشدير.
لاکين قوربان ياراديجيليقدا بير نقطهده دايانيب دورمور، دؤورون تحصيل گؤرموش بو صنعتکاري آدديمبا-آدديم ايرليله¬يير، بؤيوک کلاسيکلري اوخويور، نهايت موللا پناه واقيفين محببت ليريکاسي ايله قوووشور. او، اؤز دؤورونده موترققي رول اويناميش اولان »قوربان بولاغي« مجليسيني يارادير.
بؤيوک ائل صنعتکاري آشيق علعسگر ، آشيق بستي، اوستا عبدالله، سونرالار روستم، چپلي محمد، آيريم احمد، اوغورلو، نؤورس ايمان، آشيق شمشير بو مجليسده اؤز قوشمالاريني بير-بيرينه سؤيله¬ميش، قوربانين اوخودوغو کيتابلارا، شرق کلاسيکلرينين اثرلرينه ساعتلارلا قولاق آسميشلار.بيز سونرالار هر ايکي صنعتکارين آشيق علعسگر له قوربانين بير-بيرينين ياراديجيليغيندان تاثيرلنديگي و فايدالانديقلاريني گؤروروک.
قوربانين اؤزونه مخصوص اوريژينال ياراديجيليق يولو واردير.
اونون شعيرلرينده بديعاتلا علم بيرلشير. او، طبيعتي ترننوم ائتديکده بئله صيرف تصويرچيلييه اويمور. هئچ اولمازسا جمعيت حاققيندا بير سؤز دئيير.
ازل خيلقتيميز تورپاقدان، سودان،
سن بيزه آتاسان، آناسان، داغلار.
بو بيتده قوربانين داغلارا اولان محببتي ايله ياناشي، حياتا باخيشي دا آيدملاشير. او، اينسانين يوخدان خلق اولونماسي فيکرينين عليهينهدير. »لوقمان نفسلي« داغلار قوربان اوچون توکنمز بير ياراديجيليق منبعيي اولموشدور.
او، بو مؤوضودا بير چوخ گرايلي و قوشما يازيب-ياراتميشدير.
آکادئميک م. ابراهيم¬اوو»آشيق پوئزياسيندا رئاليزم« آدلي مقالسينده يازير:
»..داغلار خاريجي و داخيلي ظولومکارلارا قارشي موباريزهده عصرلر بويو خالقا و خالق قهرمانلارما طبيعي سيغماجاق، طبيعي قالا اولوب. داغلارين آشيق پوئزياسيندا بو قدر گئنيش مدح اولونماسي تعجّبلو دئييلدير«.
قوربانين ايدئالينا گؤره بير عدالتلي ديوان قورولسا هر ايش نيظاما دوشر. داغلاردان مجنون ناله¬سي کسيلر، يار-يارا قوووشار، ائل-ائلات آزاد اولار و خوشبخت ياشايار.
بير محببت آشيغي کيمي قورباني »صحرالاردان«، »داغلاردان« گلن سس ناراهات ائدير.هله وار داغلاردا مجنون ناله¬سي، گلير قولاغيما کسيلمير سسي.بو سسدن، ناله¬دن تنگه گلن شاعر مجنونون دردينه شريک اولور. او، عصيانکار گؤرکم آليب، سسيني بير آز دا اوجالدير. صحرالاردان گلن ناله، سس ندير؟ کسيلسين بو قووغا، قال تامام اولسون!
آشيق علعسگرين معاصري و ياخين دوستو اولان آغدابانلي قوربانين ياراديجيليغي اساساً بيرينجي دونيا محاربهسي دؤورونه دوشور. او دؤورون حاديثه¬لري قوربان ياراديجيليغيندا اؤز بديعي عکسيني تاپميش، اونون سؤز صنعتينده آبيدلشميشدير.
قوربان اؤز شعيرلرينده جانلي خالق ديليندن باجاريقلا استفاده ائدير، طبيعتدن آلديغي تشبيه¬لري يئرلي-يئرينده ايشلدير. بو ايسه اونيم شعيلرينين بديعيليگيني خيلي آرتيرير.
باغلا دهنه، گليب آرخا شولو سو،
آچ بير اوزون باخيم گؤزو دولوسو.
قورباني دؤيوبدور قهرين دولوسو،
بوستان تک سارالدين تاغ زامانيندا.
او، طبيعتي انساندان، انساني دا طبيعتدن آيري دوشونمور. اونون ياراديجيليغيندا اينسان گولنده طبيعت ده گولور، انسان آغلاياندا طبيعت ده آغلايير. شاعر طبيعتين بويالاريندان باجاريقلا استفاده ائدير، شعيرلرينه يئني رنگلر وورور. اونيم شعيرلريني اوخوياندا آدام ايکي گؤزلليگي بير يئرده آختارير: انسان و طبيعت گؤزلليگي.
نازلي يار باغچاني سئير ائديب گلير،
توتوبدور دستينده گول قوشا-قوشا.
باد اسنده زولفو بنزر سونبوله،
آينا قاباغيندا تئل قوشا-قوشا.
قوربان گئنيش مشاهدهلي، اسرارانگيز داغلارا دريندن بلد اولان بير صنعتکاردير. اونون شعيرلريندن داغ چيچکلرينين عطري دويولور، شام اوسته سيزلايان آرينين بالي سوزولور. اونيم شعيرلرينده طبيعتدن آلمميش اوريژينال تشبيه و ائپيتئتبره تئز-تئز راست گليريک.
سنسيز بو قوربان سيزيلدار،
جيسميم آغلار، جان سيزيلدار.
گؤرسه آري، شان سيزيلدار،
اولماز آييرماق اوستوندن.
آشيق قوربانين شعيرلري بيزده طبيعته قارشي بؤيوک بير ماراق و درين محبت حسي اويادير. گنجلريميزين ائستئتيک ذؤوقونون اينکيشاف ائتديريلمهسي و خالق ادبياتيميزين تدقيقي نؤقطه¬يي-نظرينده بو شعيرلرين اهميتي مثلسيزدير.
یازان: سدنیک پاشا- کوچورن:محمدرضا اسماعیل زاده
ارسال در تاريخ دوشنبه ۱۶ مرداد ۱۳۹۱ توسط محمدرضا اسماعیل زاده
ائپيک نؤعون ژانرلاري :يازيلي ادبياتين ان گئنيش ياييلميش ژانرلاري بونلاردير: حکايه پووست، رومان، اوچئرک،خاطره.
حکايه: حکايه ائپيک نؤوون حجم اعتباريله کيچيک بير ژانريدير.
بو ژانردا مؤلف بير و يا بير نئچه صورتله باغلي اولان کونکرئت بير احوالاتي ييغجام شکيلده تصوير ائدير. ج.محمدقليزادهنين "پوچت قوتوسو"، ا.حاقوئرديئوين "ميرزه صفر" اثرلري حکايهنين سجيعوي نومونهلريدير.
حکايه ژانرينين گؤزله_نيلمز فيناللا بيتن فورماسي نوعلادير.
ج.ممدقولوزادهنين "قوربانعلي بي ا.حاقوئرديئوين "بومبا"، مير جالالين "بادامين لذتي" حکاييري نوعلا نمونهسي ساييلا بيلر.حکايه نثرله يازيلديغي کيمي، نظمله ده يازيلا بيلير. نظمله يازيلميش حکايهيه منظوم حکايه دئييلير. مستقل منظوم حکايه ادبياتيميزا م.امانينين ياراديجيليغي ايله گلميشدير.
پووست: پووست روس ديلينده دانيشيق تهکيه، ناغيل ائتمک معناسيندا ايشلنن "پووستوووانيئ" سؤزوندندير. پووسته بعضاً بؤيوک حکايه دئييلير. چونکي پووستله حکايه بير-بيرينه ياخين ژانرلاردير.
حکايهدن فرقلي اولاراق، پووستده بير يوخ، بير نئچه احوالاتدان بحث اولونور و تصوير اولونان صورتلرين سايي دا حکايهدکي صورتلرين ساييندان بير نئچه دفعه چوخ اولور.
آذربايجان ادبياتيندا پووستين ايلک نمونهسي م.ف.آخوندزادهنين “آلدانميش کواکب” اثري ساييلير. ج. محمدقليزادهنين “داناباش کندينين احوالاتلاري”، ا. ولي_يئوين “گولشن”، م. حسينين “کين”، م. جلالين “داغلار ديله گلدي” و ... اثرلري آذربايجان ادبياتيندا پوست ژانرينين گؤزل نمونهلري حساب اولونور.
رومان: رومان سؤزو فرانسيز، ايسپان، ايتاليان و ... ديللرينين داخل اولدوغو رومان ديل قروپونون آدي ايله باغليدير.
بو ديللرده تهکيه اصولو ايله قلمه آلينان هر هانسي بديعي اثر XII-XIII عصرلرده رومان آدلانديريلسا دا،سونرالار رومان خصوصي ژانر کيمي فورمالاشميشدير.
رومان ائپيک نؤعون حجم اعتباريله ان بؤيوک ژانردير. روماندا تصوير ائديلن حادثهلر و صورتلر پووستله موقاييسهده خيلي چوخدور. حکايه و پووستده يازيچي، عادتاً،قهرمانين حياتينين معين بير مرحلهسيني تصوير ائتديگي حالدا،روماندا يازيچي قهرماني ديناميک اينکيشافدا گؤسترمک، بعضاً اونون بوتون عؤمور يولونا نظر سالماق امکاني قازانير.
سلسله تشکيل ائدن ايکي حصهلي رومان ديلوگيا، سلسله تشکيل ائدن اوچ حصهلي رومان تريلوگيا آدلانير. م.حسينين "آبشئرون" و "قارا داشلار" رومانلاري بيرليکده ديلوگيا تشکيل ائدير. محمد.سعيد.اوردوبادينين "گيزلي باکي "دؤيوشن شهر" و "دونيا دييشير" رومانلاري ايسه تريلوگيا ساييلير.
ديلوگيا و تريلوگيالارم هر حصهسي مستقل رومان ساييلير و هر بيرينين ده، بير قايدا اولاراق، اؤز مستقل آدي اولور.
سادهجه، بو مستقل رومانلاري آز-چوخ عيني مؤضوع و عيني اوبرازلار بيرلشديرير.
تاريخي شخصيتلرله، اونلارين حيات و فعاليتينين تصويري ايله باغلي اولان رومانلارا تاريخي رومان دئييلير. م.س.اوردوبادينين ايران آذربايجانداکي حرکاتدان بحث ائدن "دومانلي تبريز"، ي.و.چمن¬زمينلينين م.پ.واقيفدن بحث ائدن "ايکي اود آراسيندا" (و ياخود "قان ايچينده")، ?.حسينووون ع.نسيميدن بحث ائدن "محشر" اثرلري تاريخي رومان نمونهلريدير.
قهرمانلانان دويغو و دوشونجهلرينين، داخلي حس-هيجانلارينين ايفادهسينه گئنيش يئر وئرن، حادثهلري قهرمانلارين داورانيشيندا عکس ائتديرن رومانلار پسيخولوژي رومانلار آدلانير. ي.صمداوغلونون "قتل گونو" اثري پسيخولوژي روماندير.
اوچئرک: اوچئرک ائپيک نؤعون حجم اعتباريله حکايهيه ياخين ژانريدير. حکايهدن فرقلي اولاراق، اوچئرک فاکتيکي حيات ماتئريالي سندليليک اساسيندا يازيلير.
بو او دئمکدير کي، يازيچي قهرمانم آديني ترجمه-حالينين سجيعوي فاکتلاريني رئال حياتدا نئجه وارسا، او شکيلده ده ساخلاييب عکس ائتديرير.
دوزدور، حکايهده اولدوغو کيمي، اوچئرکده ده مؤلف تيپيکلشديرمه و عوموميلشديرمه آپارير بديعي تصوير و ايفاده واسطهلريندن استفاده ائدير، اما يازيچي فانتازياسينا، تخيلونه گئنيش يول وئريلمير. اوچئرکله تانيش اولان اوخوجو صحبتين کونکرئت اولاراق کيمدن، رئال حياتدا ياشاييب فالليت گؤسترن هانسي اينساندان گئتديگيني درحال باشا دوشور.
اوچئرکده بديعيليک ائلئمئنتلري ده اولور. اوچئرک بديعي پوبليسيستيکايا ياخين ژانردير.آذربايجان ادبياتيندا مير جلال، اوز ساديق، نورالدين بابايئو و باشقالاري اوچئرکين گؤزل نمونهلريني ياراتميشلار.
خاطره: (مئموار) خاطره، ياخود مئموار دا اوچئرک کيمي فاکتيکي حيات ماتئريالي و سندليليک اساسيندا يازيلير.
اما اوچئرکدن فرقلي اولاراق، خاطرهده کونکرئت بير شخصدن بحث ائتمک محدوديتي يوخدور.
خاطرهده اساس شرط مؤلفين اشتراک ائتديگي، شاهدي اولدوغو حادثهلري تصوير ائتمکدير.
بوندان علاوه، خاطرهده هجم محدوديتي ده يوخدور. خاطره حجمجه اوچئرکدن خئيلي بؤيوک ده اولا بيلر. ج.محمدقليزادهنين "خاطراتيم"، ع.شايقين"کئچميش گونلر اؤ.ف.نجمانزادهنين "خاطرهلريم"، س.روستمين "اونودولماز معلم"، م.حسينين "بير آي، بير گون آنارين "سيزسيز" اثرلري خاطره نمونهلريدير.
دقيقليک، تاريخي حقيقتين گؤزلنيلمهسي مئموار ژانر؛نين مهم خصوصيتلريدير.
بو ژانردا يازيلان اثرلرده شخصيتلره، حادثهلره معين فرقلي ياناشمالار دا اولا بيلر.
حکايه: حکايه ائپيک نؤوون حجم اعتباريله کيچيک بير ژانريدير.
بو ژانردا مؤلف بير و يا بير نئچه صورتله باغلي اولان کونکرئت بير احوالاتي ييغجام شکيلده تصوير ائدير. ج.محمدقليزادهنين "پوچت قوتوسو"، ا.حاقوئرديئوين "ميرزه صفر" اثرلري حکايهنين سجيعوي نومونهلريدير.
حکايه ژانرينين گؤزله_نيلمز فيناللا بيتن فورماسي نوعلادير.
ج.ممدقولوزادهنين "قوربانعلي بي ا.حاقوئرديئوين "بومبا"، مير جالالين "بادامين لذتي" حکاييري نوعلا نمونهسي ساييلا بيلر.حکايه نثرله يازيلديغي کيمي، نظمله ده يازيلا بيلير. نظمله يازيلميش حکايهيه منظوم حکايه دئييلير. مستقل منظوم حکايه ادبياتيميزا م.امانينين ياراديجيليغي ايله گلميشدير.
پووست: پووست روس ديلينده دانيشيق تهکيه، ناغيل ائتمک معناسيندا ايشلنن "پووستوووانيئ" سؤزوندندير. پووسته بعضاً بؤيوک حکايه دئييلير. چونکي پووستله حکايه بير-بيرينه ياخين ژانرلاردير.
حکايهدن فرقلي اولاراق، پووستده بير يوخ، بير نئچه احوالاتدان بحث اولونور و تصوير اولونان صورتلرين سايي دا حکايهدکي صورتلرين ساييندان بير نئچه دفعه چوخ اولور.
آذربايجان ادبياتيندا پووستين ايلک نمونهسي م.ف.آخوندزادهنين “آلدانميش کواکب” اثري ساييلير. ج. محمدقليزادهنين “داناباش کندينين احوالاتلاري”، ا. ولي_يئوين “گولشن”، م. حسينين “کين”، م. جلالين “داغلار ديله گلدي” و ... اثرلري آذربايجان ادبياتيندا پوست ژانرينين گؤزل نمونهلري حساب اولونور.
رومان: رومان سؤزو فرانسيز، ايسپان، ايتاليان و ... ديللرينين داخل اولدوغو رومان ديل قروپونون آدي ايله باغليدير.
بو ديللرده تهکيه اصولو ايله قلمه آلينان هر هانسي بديعي اثر XII-XIII عصرلرده رومان آدلانديريلسا دا،سونرالار رومان خصوصي ژانر کيمي فورمالاشميشدير.
رومان ائپيک نؤعون حجم اعتباريله ان بؤيوک ژانردير. روماندا تصوير ائديلن حادثهلر و صورتلر پووستله موقاييسهده خيلي چوخدور. حکايه و پووستده يازيچي، عادتاً،قهرمانين حياتينين معين بير مرحلهسيني تصوير ائتديگي حالدا،روماندا يازيچي قهرماني ديناميک اينکيشافدا گؤسترمک، بعضاً اونون بوتون عؤمور يولونا نظر سالماق امکاني قازانير.
سلسله تشکيل ائدن ايکي حصهلي رومان ديلوگيا، سلسله تشکيل ائدن اوچ حصهلي رومان تريلوگيا آدلانير. م.حسينين "آبشئرون" و "قارا داشلار" رومانلاري بيرليکده ديلوگيا تشکيل ائدير. محمد.سعيد.اوردوبادينين "گيزلي باکي "دؤيوشن شهر" و "دونيا دييشير" رومانلاري ايسه تريلوگيا ساييلير.
ديلوگيا و تريلوگيالارم هر حصهسي مستقل رومان ساييلير و هر بيرينين ده، بير قايدا اولاراق، اؤز مستقل آدي اولور.
سادهجه، بو مستقل رومانلاري آز-چوخ عيني مؤضوع و عيني اوبرازلار بيرلشديرير.
تاريخي شخصيتلرله، اونلارين حيات و فعاليتينين تصويري ايله باغلي اولان رومانلارا تاريخي رومان دئييلير. م.س.اوردوبادينين ايران آذربايجانداکي حرکاتدان بحث ائدن "دومانلي تبريز"، ي.و.چمن¬زمينلينين م.پ.واقيفدن بحث ائدن "ايکي اود آراسيندا" (و ياخود "قان ايچينده")، ?.حسينووون ع.نسيميدن بحث ائدن "محشر" اثرلري تاريخي رومان نمونهلريدير.
قهرمانلانان دويغو و دوشونجهلرينين، داخلي حس-هيجانلارينين ايفادهسينه گئنيش يئر وئرن، حادثهلري قهرمانلارين داورانيشيندا عکس ائتديرن رومانلار پسيخولوژي رومانلار آدلانير. ي.صمداوغلونون "قتل گونو" اثري پسيخولوژي روماندير.
اوچئرک: اوچئرک ائپيک نؤعون حجم اعتباريله حکايهيه ياخين ژانريدير. حکايهدن فرقلي اولاراق، اوچئرک فاکتيکي حيات ماتئريالي سندليليک اساسيندا يازيلير.
بو او دئمکدير کي، يازيچي قهرمانم آديني ترجمه-حالينين سجيعوي فاکتلاريني رئال حياتدا نئجه وارسا، او شکيلده ده ساخلاييب عکس ائتديرير.
دوزدور، حکايهده اولدوغو کيمي، اوچئرکده ده مؤلف تيپيکلشديرمه و عوموميلشديرمه آپارير بديعي تصوير و ايفاده واسطهلريندن استفاده ائدير، اما يازيچي فانتازياسينا، تخيلونه گئنيش يول وئريلمير. اوچئرکله تانيش اولان اوخوجو صحبتين کونکرئت اولاراق کيمدن، رئال حياتدا ياشاييب فالليت گؤسترن هانسي اينساندان گئتديگيني درحال باشا دوشور.
اوچئرکده بديعيليک ائلئمئنتلري ده اولور. اوچئرک بديعي پوبليسيستيکايا ياخين ژانردير.آذربايجان ادبياتيندا مير جلال، اوز ساديق، نورالدين بابايئو و باشقالاري اوچئرکين گؤزل نمونهلريني ياراتميشلار.
خاطره: (مئموار) خاطره، ياخود مئموار دا اوچئرک کيمي فاکتيکي حيات ماتئريالي و سندليليک اساسيندا يازيلير.
اما اوچئرکدن فرقلي اولاراق، خاطرهده کونکرئت بير شخصدن بحث ائتمک محدوديتي يوخدور.
خاطرهده اساس شرط مؤلفين اشتراک ائتديگي، شاهدي اولدوغو حادثهلري تصوير ائتمکدير.
بوندان علاوه، خاطرهده هجم محدوديتي ده يوخدور. خاطره حجمجه اوچئرکدن خئيلي بؤيوک ده اولا بيلر. ج.محمدقليزادهنين "خاطراتيم"، ع.شايقين"کئچميش گونلر اؤ.ف.نجمانزادهنين "خاطرهلريم"، س.روستمين "اونودولماز معلم"، م.حسينين "بير آي، بير گون آنارين "سيزسيز" اثرلري خاطره نمونهلريدير.
دقيقليک، تاريخي حقيقتين گؤزلنيلمهسي مئموار ژانر؛نين مهم خصوصيتلريدير.
بو ژانردا يازيلان اثرلرده شخصيتلره، حادثهلره معين فرقلي ياناشمالار دا اولا بيلر.
کوچوروب حاظیرلایان :محمدرضا اسماعيل زاده
ارسال در تاريخ دوشنبه ۲ مرداد ۱۳۹۱ توسط محمدرضا اسماعیل زاده
بعضاً بئشيک نغمهسي آدي ايله ياييلميش لايلالارين دا اؤزونه¬مخصوص خصوصيتلري واردير. لايلالار بئشيک باشيندا آنالارين خصوصي ريتم و آهنگله زمزمه ائتديگي نغمهلردير. بو نغمهلرده آنانين کؤرپهسينه درين محبتي، اونون بو گونونه، صاباحينا بسله¬ديگي اومودو عکس اولونموشدور. لايلالارين باشليجا خصوصيتلريندن بيري اودور کي، بورادا دا کؤرپه اساس اوبيئکتدير، لايلانين اوخونماسيندا کؤرپهنين اشتراکي واجب دگيلدير. بعضاً آنا بئشيک باشيندا اوخويوب ياتيرديغي کؤرپهدن آيريلير، لاکن اؤزونون امک پروسئسينده - يون اوررکن، خالچا توخويارکن اؤز-اؤزلوگونده لايلاسيني داوام ائتديرير. لايلالارين باشليجا خصوصيتلريندن بيري بورادا سسلرين اوخشارليغيندان آهنگدار ريتمين يارانماسيدير. بعضاً آنا لايلالارين سؤزلريني تکرار ائتمير، عمومي ريتمي زمزمه ائدير، حزين و آهنگدار بير موسيقي يارانير. بو فوسونکار ريتم سسلرين ريتمي و آهنگدارليغيدير. بو، آنانين کؤرپهسينه جوشغون محبتله ياراتديغي موسيقينين پوئزياسيدير.
روس اوشاق فولکلوروندا بئشيک نغمهلرينين منشأ خصوصيتلريندن بحث ائدرکن و.آ.واسيلئنکو يازير کي، بئشيک نغمه¬لرينين ايکينجي آدي - »بايکي« قديم روس ديلينده¬کي »بات« يعني »دانيشماق«، سؤيلمک »شئپتاتغ« سؤزوندن عمله گلميشدير. »بايات« فعلي جانلي روس ديلينده اون يئدديجي عصره قدر ياشاميش، سونرا ايسه او »دانيشير«، »نقل ائتمک« فعليله عوض اولونموشدور.
شبهه يوخدور کي، اون يئدديجي عصره قدر قديم روس ديلينده اؤزونه يئر توتموش »بايات« سؤزو بايات طايفه¬سينين آدي ايله باغلي يارانميشدير. بايات دئمک، باياتلاماق هله قديملرده خالق آراسيندا اوخوماق، نغمه معناسيندا ايشله¬ديلميشدير. احتمال کي، طايفه اؤزوده داها ائرکن دؤورلرده آديني بورادان گؤتورموشدور. اگر »بايات« معين انکشاف مرحلهسينده اوشاقلار اوچون اوخونان نغمهلر معناسيندا ايشلنميشديرسه، دئمک لايلالار باياتي سيستئميندن هله خيلي اول شفاهي نطقده موجود اولموشدور. يئددي¬ليک شعرين يارانماسينا قدر اوشاق نغمهلري شکلينده ياييلان لايلالار خالقين شفاهي رئپئرتوواريندا ائله محکم موقعيه مالک اولموشدور کي، او حتي ياخين اراضيلرده ياشايان قونشو طايفالار ايچريسينده اوزون مدت ثابيتلشه بيلميشدير.بئشيک باشيندا اوخونان بو اوشاق نغمهلرينده آنانين کؤرپهيه اولان محبتي يوکسک پوئتيک بير ديل ايله ترنم ائديلير. آنا کؤرپهسينه »اؤز جانيني قوربان« دئيير، ياتميش کؤرپهسينين کئشيگينده دايانماغي، اونو ياتيرماغي، اوشاغيني شن، خوشبخت گؤرمهسيني آرزولايير. لايلالاردا جوشغون آنا محبتي ترنم ائديلير. زامان کئچير، کؤرپهلر بؤيويور، قهرمان اولور، لاکن آنا لايلالارينين شيرينليگي، حزينليگي، بو نغمهلرده آشيلانان قهرمانليق، مردليک، دوغروچولوق، دوستلوق، قارداشليق کيمي مقدس دويغولار هميشه قولاقلاريميزدا سسلنير:
لايلاي دئديم، جان دئديم،
يوخودان اويان دئديم.
سن يوخودان دورونجا
جانيمي قوربان دئديم.
لايلاي بئشيگيم لايلاي،
ائويم-ائشيگيم لايلاي.
سن گئت شيرين يوخويا
چکيم کئشيگيم لايلاي.
بالام لايلاي، آ لايلاي،
گولوم لايلاي، آ لايلاي.
لايلالاردا آنانين چتينليگي، احتياجي، غربت دردي، اجتماعي عدالتسيزليکدن دوغان بؤيوک کدري ده عکس اولونور. بير سيرا حاللاردا آنا کؤرپهسينه لايلا دئيه¬رکن اولادينين گله¬جگينه بسله¬ديگي اومودونو، آرزوسونو ايفاده ائدير. بير سيرا حاللاردا ايسه کؤرپهسي بؤيودوکدن سونرا اونون سايهسينده خوشبخت اولاجاغينا، آغ گونلر گؤره¬جگينه، عذاب و اضطرابلارين يوخسوللوق و سفالتين داشيني آتيب اوره¬کدن گوله¬جگينه اينانير:
لايلاي گؤزوم، ببگيم،
هر آرزوم، هر ديله¬گيم،
دار گونده، بد آياقدا
سنسن منيم کؤمگيم.
لايلاي گولوم، لايلاي
گولوم، بولبولوم لايلاي
بؤيو، سنين سايه¬نده
من ده بير گولوم، لايلاي.
بالام لايلاي، آ لايلاي
گولوم لايلاي، آ لايلاي
لايلالاري هميشه حزين بير موسيقي مشايعت ائدير. بو موسيقي لايلالارين سونوندا وئريلن تکرارلاردا - ناغاراتلاردا داها فوسونکار اولور. کؤرپه¬ني مست ائدير، اونا شيرين يوخو گتيرير. عيني زاماندا بو نغمهلر اوشاق فولکلورونون ان گؤزل نغمه متني کيمي ياددا قالير.
مشاهدهلر گؤسترير کي، لايلالار شفاهي نطقده ناغاراتلارلا ياييلميشدير. بعضاً لايلالارين سونوندا وئريلميش بو ناغاراتلارين اونودولماسي لايلانين متنيني ائله بيل ناقصلشديرير. بوراداکي حزينليک و اولويليگي بوتؤو شکيلده کؤرپهيه چاتديرماغا امکان وئرمير. لايلالارين اؤزونه-مخصوص داخلي بؤلگوسو و شكلي خصوصيتي واردير.
لايلالار اساساً دؤرد مصراعدان عبارت اولوب يئدديليک شعرين طلبينه اويغوندور. بير سيرا حاللاردا بئش و آلتي هجالي لايلالارا دا تصادف ائديلير. ايلک باخيشدا يئددي هجا طلبينه اويغونلوق لايلالارين باياتي تأثيري ايله يارانان پوئتيک ترکيبلر قروپونا داخل ائديلمهسينه سبب اولور. لاکن لايلالار نقارتلرله بيرليکده گؤتورولدوکده اونلارين سونونداکي و ترکيبينده¬کي تکرارلار، سؤز و سس کومپلئکسلرينين معين آهنگ و ريتمه اويغون قارشيلانماسي، يئر دگيشمهسي و ... لايلالاري يئدديليک شعردن فرقلنديرير. معلومدور کي، مستقل معنا ايفاده ائتمهين ريتم و آللئتراسيا قايدالارينين گؤزله¬نيلديگي بديعي پارچالار شفاهي ياراديجيليغين داها ايلکين مرحلهسينه خاص اولان خصوصيتلردندير.
روس اوشاق فولکلوروندا بئشيک نغمهلرينين منشأ خصوصيتلريندن بحث ائدرکن و.آ.واسيلئنکو يازير کي، بئشيک نغمه¬لرينين ايکينجي آدي - »بايکي« قديم روس ديلينده¬کي »بات« يعني »دانيشماق«، سؤيلمک »شئپتاتغ« سؤزوندن عمله گلميشدير. »بايات« فعلي جانلي روس ديلينده اون يئدديجي عصره قدر ياشاميش، سونرا ايسه او »دانيشير«، »نقل ائتمک« فعليله عوض اولونموشدور.
شبهه يوخدور کي، اون يئدديجي عصره قدر قديم روس ديلينده اؤزونه يئر توتموش »بايات« سؤزو بايات طايفه¬سينين آدي ايله باغلي يارانميشدير. بايات دئمک، باياتلاماق هله قديملرده خالق آراسيندا اوخوماق، نغمه معناسيندا ايشله¬ديلميشدير. احتمال کي، طايفه اؤزوده داها ائرکن دؤورلرده آديني بورادان گؤتورموشدور. اگر »بايات« معين انکشاف مرحلهسينده اوشاقلار اوچون اوخونان نغمهلر معناسيندا ايشلنميشديرسه، دئمک لايلالار باياتي سيستئميندن هله خيلي اول شفاهي نطقده موجود اولموشدور. يئددي¬ليک شعرين يارانماسينا قدر اوشاق نغمهلري شکلينده ياييلان لايلالار خالقين شفاهي رئپئرتوواريندا ائله محکم موقعيه مالک اولموشدور کي، او حتي ياخين اراضيلرده ياشايان قونشو طايفالار ايچريسينده اوزون مدت ثابيتلشه بيلميشدير.بئشيک باشيندا اوخونان بو اوشاق نغمهلرينده آنانين کؤرپهيه اولان محبتي يوکسک پوئتيک بير ديل ايله ترنم ائديلير. آنا کؤرپهسينه »اؤز جانيني قوربان« دئيير، ياتميش کؤرپهسينين کئشيگينده دايانماغي، اونو ياتيرماغي، اوشاغيني شن، خوشبخت گؤرمهسيني آرزولايير. لايلالاردا جوشغون آنا محبتي ترنم ائديلير. زامان کئچير، کؤرپهلر بؤيويور، قهرمان اولور، لاکن آنا لايلالارينين شيرينليگي، حزينليگي، بو نغمهلرده آشيلانان قهرمانليق، مردليک، دوغروچولوق، دوستلوق، قارداشليق کيمي مقدس دويغولار هميشه قولاقلاريميزدا سسلنير:
لايلاي دئديم، جان دئديم،
يوخودان اويان دئديم.
سن يوخودان دورونجا
جانيمي قوربان دئديم.
لايلاي بئشيگيم لايلاي،
ائويم-ائشيگيم لايلاي.
سن گئت شيرين يوخويا
چکيم کئشيگيم لايلاي.
بالام لايلاي، آ لايلاي،
گولوم لايلاي، آ لايلاي.
لايلالاردا آنانين چتينليگي، احتياجي، غربت دردي، اجتماعي عدالتسيزليکدن دوغان بؤيوک کدري ده عکس اولونور. بير سيرا حاللاردا آنا کؤرپهسينه لايلا دئيه¬رکن اولادينين گله¬جگينه بسله¬ديگي اومودونو، آرزوسونو ايفاده ائدير. بير سيرا حاللاردا ايسه کؤرپهسي بؤيودوکدن سونرا اونون سايهسينده خوشبخت اولاجاغينا، آغ گونلر گؤره¬جگينه، عذاب و اضطرابلارين يوخسوللوق و سفالتين داشيني آتيب اوره¬کدن گوله¬جگينه اينانير:
لايلاي گؤزوم، ببگيم،
هر آرزوم، هر ديله¬گيم،
دار گونده، بد آياقدا
سنسن منيم کؤمگيم.
لايلاي گولوم، لايلاي
گولوم، بولبولوم لايلاي
بؤيو، سنين سايه¬نده
من ده بير گولوم، لايلاي.
بالام لايلاي، آ لايلاي
گولوم لايلاي، آ لايلاي
لايلالاري هميشه حزين بير موسيقي مشايعت ائدير. بو موسيقي لايلالارين سونوندا وئريلن تکرارلاردا - ناغاراتلاردا داها فوسونکار اولور. کؤرپه¬ني مست ائدير، اونا شيرين يوخو گتيرير. عيني زاماندا بو نغمهلر اوشاق فولکلورونون ان گؤزل نغمه متني کيمي ياددا قالير.
مشاهدهلر گؤسترير کي، لايلالار شفاهي نطقده ناغاراتلارلا ياييلميشدير. بعضاً لايلالارين سونوندا وئريلميش بو ناغاراتلارين اونودولماسي لايلانين متنيني ائله بيل ناقصلشديرير. بوراداکي حزينليک و اولويليگي بوتؤو شکيلده کؤرپهيه چاتديرماغا امکان وئرمير. لايلالارين اؤزونه-مخصوص داخلي بؤلگوسو و شكلي خصوصيتي واردير.
لايلالار اساساً دؤرد مصراعدان عبارت اولوب يئدديليک شعرين طلبينه اويغوندور. بير سيرا حاللاردا بئش و آلتي هجالي لايلالارا دا تصادف ائديلير. ايلک باخيشدا يئددي هجا طلبينه اويغونلوق لايلالارين باياتي تأثيري ايله يارانان پوئتيک ترکيبلر قروپونا داخل ائديلمهسينه سبب اولور. لاکن لايلالار نقارتلرله بيرليکده گؤتورولدوکده اونلارين سونونداکي و ترکيبينده¬کي تکرارلار، سؤز و سس کومپلئکسلرينين معين آهنگ و ريتمه اويغون قارشيلانماسي، يئر دگيشمهسي و ... لايلالاري يئدديليک شعردن فرقلنديرير. معلومدور کي، مستقل معنا ايفاده ائتمهين ريتم و آللئتراسيا قايدالارينين گؤزله¬نيلديگي بديعي پارچالار شفاهي ياراديجيليغين داها ايلکين مرحلهسينه خاص اولان خصوصيتلردندير.
يازان : آزاد نبي يئو- كؤچورن : محمدرضا اسماعيل زاده
ارسال در تاريخ یکشنبه ۱ مرداد ۱۳۹۱ توسط محمدرضا اسماعیل زاده
