سالمان ممتازین یازدیغی کیمی ۱۷-جی عصرده یاشامیش«یاخشی آدلی بیر ساریشین و قاراخاللی قیزا عاشیق اولموش» ساری آشیق آدی ایله مشهور اولان آشیق عبدالله سئودیی یاخشینین وفاتیندان سونراچوخ یاشاماییب،آشاغیداکی بایاتیدا وصیتینی بئله ایفاده ائدیب:
من آشیق ترسینه قوی، تر منی ترسینه قوی،
یاخشینین قیبلهسینه، آشیقی ترسینه قوی.
باشقا بیر بایاتیسی دا بئلهدیر:
من آشیقم یار ساری، گئیینیبدی یار ساری،
قوربتده اؤلسه آشیق، اوزونو قوی یارساری.
سالمان ممتازین یازدیغینا گؤره، آشیق «بایاتیسینین مضمونونا گؤره باسدیریلمیش و اوستونه گونبز تیکیلیب کی، بو گون آشیق گونبزی آدی ایله معروف و مشهوردور. آشیق گونبزی گولبیرد کندینین اؤزونده واقع اولوب، هکری چایینین سول تاییندا دیر. گونبزین اوستونده هئچ بیر یازی،تاریخ یوخدور. یالنیز قبیر داشینین اوزرینده بیر ساز شکلی قازیلیب. بوندان قیاس ائتمک اولارکی، آشیق سازدا چالارمش. دئییلنلره گؤره، صاف، پاک بیر عشق صاحبی اولدوغو اوچون یاخشی اؤلنده اونو اوشاق قبیریستانلیغیندا دفن ائدیرلر. یاخشینین مزاری اؤنونده ساری آشیق دیز چؤکور، مزارین باشیندا پروانهلر کیمی دولانیر. یاخشینین قبری ایسه هکری چایینین او بیری تاییندا، یولون آرخاسیندادیر. یاخشی آشیغین ایستهدیی کیمی قیبلهیه، آشیق دا ترسینه گؤیولوب. هکری چاییدا بو ایکی قبرین آراسیندان آخماقدادیر.اهالینین بیر قیسمی آشیغی حاق آشیغی آدی ایله یاد ائدهرک زیارته گلیرلر .س.ممتاز آشیغین قبرینین شکلینی ده«ساری آشیق» کیتابیندا وئریب. کیتابین اوز قابیغینین و قبرین شکلی بئلهدیر.۱۹۲۷-جی ایلده آرخئولوقلار(باستان شناسلار) دا هکری چایینین ساحلیندهکی قبیریستانلیقداکی اوزرینده ساز شکلی قازیلمیش قبری و گومبزی ۱۷-جی عصره و ساری آشیغا عایید ائدیبلر. ساری آشیق حاقیندا ایلک معلومات قاراداغینین «تذکیره-قاراداغی» اثرینده وئریلیب. تزکیرهده آشیغین اصلاً آرازین او تایینداکی قاراداغدان اولماسی،اورادان کؤچوب قاراباغین زنگهزور ماحالینین هکری چایی کناریندا گولبورد آدلی کندده یاشاماسی آدینین دا قوربانعلی اولدوغو،«ظاهراً بو ذاتی-پاک شیفتهیی-روزیگاردیر. چوخ قدیم واختلاردا گلیب قاراباغین زنگهزور ماحالیندا هکری چایینین کناریندا گولبورد آدلی قریهده سکونت ائدیب»دئیه یازیلیب.
۱۹۲۰-۱۹۳۰-جو ایللرده امین عابد ساری آشیق حاقیندا معلومات وئرهرک آدینین قریب اولدوغونو یازیر. ۱۹۲۷-جی ایلده سالمان مومتاز آشیغین آدینین عبدالله اولماسی و حیاتی حاقیندا «آشیق عبدالله» آدلی بیر یازیدا معلومات وئریر.سالمان مومتاز دا اونون قاراداغ ماحالیندان کؤچوب زنگهزور کندینه گلمهسینی، اورادان دا قاراداغلی کندینده ساکین اولدوغونو و بعضی روایتلره گؤره تخللوصونون «میثلی» اولدوغونو، یاخشییا آشیق اولدوقدان سونرا تخللوسونو «آشیق» قویدوغونو یازیب. بهلول بهجت ساریجا نبی آدلاندیردیغی ساری آشیغین عثمانلی دؤولتینین ایختیاریندا اولان آنادولو ایالتیندن دؤرد نفرله بیرلیکده صفوی شاهلارینا تابع اولان قاراباغ ویلایتینه گلدیینی،رنگی ساریبهنیز اولدوغو اوچون یولداشلارینین اونا ساریجا دئدیکلرینی، هکری چایینین سول کناریندا کیچیک بیر کندده دول بیر قادینا قوناق اولدوغونو، قوناق قالدیغی ائوده گؤردویو یاخشی آدلی گؤزل قیزا عاشیق اولدوغونو، اونون سئوگیلیسی یاخشینی مولکدار یامان بهیین زورلا آلیب ائولهنمهسینی، یاخشینین آناسینین کدریندن اؤلدویونو یازیر. چوخ کئچمهدن یاخشینین دا آغیر کدر ایچینده وفات ائتمهسیندن سونرا آشیقین تامامیله سارسیلیب چوخ کسکین بایاتیلار چاغیرماسیندان، نه قدر یاشادیغینی و نه یاشدا وفات ائتدیینی دوز گؤسترن بیر ایشاره اولمادیغیندان یازیر.
گؤروندویو کیمی، بنیزی ساری اولدوغو اوچون«ساری آشیق»کیمی تانینان آشیغین آدینی منبعلرده موختلیف شکیلده آدلاندیریبلار.«تذکیره-قاراداغی» ده آدی قوربانعلی، سالمان ممتازدا آشیق عبدالله، ساری آشیق، بهلول بهجتده ساریجا نبی آدلانیب.پروفسور. آزاد نبیئو دربند الیازماسیندا آشیغین آدینین عبدالله اولدوغونو و گولبوردا بوتاسینین دالینجا گلدیینی، الیازمادا «عبدالله گولبوردا بوتاسینین دالینجا گلدی، اؤزو ایله آتا-آناسینی دا گتیردی. یاخشینی قریب آشیغا وئرمهییب آخیرت دونیاسینی ایتیرنلر پئشمان اولدولار. یاخشینین آیاغی آلتیندا عبداللهی تورپاغا قویدولار. اوستونه گونبز تیکدیلر. آنجاق اینصاف ائلهییب یاخشینی گونبزه گتیریب آشیغا تاپشیرمادیلار. ساغلام جانلار ناحق یئره هاییف اولدو» شکلینده یازیلدیغینی قئید ائدیر.
گؤروندویو کیمی، ساری آشیق، اونون سئوداسی، حیاتی و ادبی ارثی تدقیقاتچیلاری آز دوشوندورمهییب. بو بیر حقیقتدیر کی، عشق فدایی سی اولان آشیق زنگین ادبی ارث بوراخیب گئدیب. او یالنیز بایاتیلاری ایله دئییل، تجنیس، مرببع، قوشما، جیغالی بایاتی، قیفیلبند بایاتی، بایاتی-باغلاما، تاپماجا کیمی شعر نؤعلرینده موستثنا پوئتیک نومونهلر یارادیب. آشیغین گئنیش مشاهیده، اولورکی محببت، زنگین بیلیینین، هیجران و حسرتینین محصولو اولان بو پوئزییا اینجیلرینین ایچریسینده اونون یاخشییا سؤیلدیکلری شعرلرین آیریجا یئری وار. گئنیش و هرطرفلی تدقیقاتا مؤحتاج اولان ساری آشیغین حیات و یارادیجیلیغی، بلالی سئوداسی حاقیندا هله چوخ دئییلهجک، چوخ یازیلاجاق. بیز بو یازیمیزدا آشیغین محببتینین عنوانی اولان یاخشییا یازدیغی س.ممتاز و ب.بهجتین اونون حاقیندا توپلادیقلاری شعرلردن بیر نئچه نومونه وئرمکله کیفایتلهنیریک:
آتلاندیق او زنگینی، سونالار اوزن گونو.
اؤلسون، آشیق گؤرمهسین، سندن ال اوزن گونو.
****
من آشیق زینده دئییل، عقلی اؤزونده دئییل،
کیم دئدی حاق جامالی، یاخشی اوزونده دئییل.
****
دردین منی جنگ ائیلر، وورار باشا دنگ ائیلر،
محببت آدام اؤلدورمز، سارالدیب بدرنگ ائیلر.
****
آشیق، یاخشییا مندن، خالین یاخشی یمندن،
گئدیرسن سلام-دعا، آپار یاخشییا مندن.
****
آشیقم، یارا یاخشی، طبیبی آرا یاخشی،
جانیمین درد یاراسین، نه اولار یارا یاخشی.
****
آشیق، یاخشیدن گؤزلر، مورگون یاخشیدن گؤزلر،
باخدیقجا شیرین دوشر، دویماز یاخشیدان گؤزلر.
****
آشیقم، او یاماندی، او یاخشی، او یاماندی،
قورخورام آیری دوشم، یاخشیدان او یاماندی.
حاضیرلایان : محمدرضا اسماعیل زاده
قیش فصلینین، بئله دئمک مومکونسه، اساس آتریبوتلاریندان بیری قاردیر. قار برکت، گلن ایلین محصول بوللوغو دئمکدیر. پاییز اکینلرینین قالین قارلا اؤرتولمهسی اونو هم شاختادان قورویور، هم ده یازدا بول سو ایله تعمین ائدیر. بونو آشاغیداکی فولکلور نومونهسی ده ایفاده ائدیر:
بؤیوک چیلله، نار چیلله،
آغ گول اوسته قار چیلله.
تاخیللارا یورغان اول،
باغچالارا بار، چیلله.
قار اؤرتویونون فایدالی اولماسی «قار اولماسا، بار اولماز»، «قار ایلی، وار ایلی» کیمی آتالار سؤزلرینده ده عکس اولونوب.
قیش فسلینده گئجه و گوندوز زامانی هاوانین نئجه کئچمهسی کیمی علامتلر ایلین عمومی وضعیتی حاقیندا فیکیر سؤیلهمهیه ایمکان وئرمیشدیر. خالقیمیزین موشاهیدهلرینه گؤره، قیش فسلینده گئجهلر آیاز، گوندوزلر دومانلی، بولودلو کئچرسه، بو، ایلین یاخشی کئچمیجیینه ایشارهدیر. عکسینه، قیشدا گوندوزلرین آیاز، گئجهلرین بولودلو، دومانلی کئچمهسی ایله ایسه ایلین خوش کئچیب اینسانلار اوچون فایدالی اولاجاغینا اینانیلیردی. قیش نه درجهده سرت کئچسه ده، خالقیمیز اونون گلیشینی بایرام کیمی قارشیلاییب، اونون گلمهسی ایله باغلی موختلیف عادتلر، اینام و مراسیملر یارادیب. خالقیمیز، ماراقلیدیر کی، یالنیز قیشین و یازین قارشیلانماسی اوچون مراسیملر تشکیل ائدیب. باشقا سؤزله دئسک، اولولاریمیز قیشی خوش قارشیلادیقلاری کیمی، اونو تنتهنهلی شکیلده ده یولا سالیبلار. عمومیتله، خالقیمیز قیشا یاغی، دوشمهن، چتینلیک کیمی باخسا دا، بو فسیل هم ده ایلهنجه، ناغیل، آشیق مجلیسلری، قادینلارین توخوجولوق ایشلری ایله ده یاددا قالاردی. اینسانلار بوتون یورغونلوغونو قیش مؤوسومونده آتار. قیش گؤرولهجک ایشلرین آز اولماسی سببی ایله بیر دینلهنمه و ایلهنجه مؤوسومو حساب ائدیلیردی.
خالقیمیز قیش فسلینی خالق تقویمینه اویغون اولاراق، «چیلله» آدی ایله اوچ یئره بؤلوب. بونلاردان بؤیوک چیلله ۴۰ گون (۲۱ دئکابر-۳۰ یانوار)، کیچیک چیلله ۲۰ گون (۳۱ یانوار-۲۰ فئورال)، آلا چیلله و یا آلا چولپاو (بوز آی دا دئییلیر) ایسه بیر آی (۲۰ فئورال-۲۰ مارت) داوام ائدیر. چیلله بایرامی، چیلله گئجهسی قیش باشلاندیغی گون قئید ائدیلیر. چیلله گئجهسی ایلین ۳۶۵ گئجهسینین ان اوزونو و قیشین باشلانغیج گئجهسیدیر. منبعلرده قئید ائدیلیر کی، «چیلله» «چئهیل» سؤزوندندیر، معناسی «قیرخ» دئمکدیر. خالق آراسیندا «آغیرلیق، درد، کرامت، خستهلیک» معنالاریندا دا باشا دوشولور. چیلله بایرامی خصوصی قئید ائدیلر، بو بایراما هله بیر نئچه گون اولدن حاضرلیق گؤرولردی. بایرام گونو، دئمک اولار کی، بوتون ائولرده چیلله قارپیزی کسیلردی. هر کس چالیشاردی کی، همین گون ائوینده چیلله قارپیزی اولسون. قارپیز چیلله گئجهسینین ان گؤزل پایی حساب اولونور. اکثر عائلهلر بئله قارپیزلاری اولجهدن آلیب ساخلایاردیلار. ائتنوقرافیک ماتئریاللارا اساسلاناراق دئمک اولار کی، ناخچیوانین آرازبویو کندلرینین اکثریتینده چوخ دا بؤیوک اولمایان، قالینقابیقلی خصوصی قارپیز نؤوو اکیلمیشدیر کی، بئله قارپیزلاری اوزون مدت، حتی نووروزا قدر ساخلاماق اولورموش. چیللهیه ساخلانیلاجاق قارپیز تام یئتیشممیش و ساپلاقلی اولسا، داها یاخشی قالار. چیلله قارپیزی خاراب اولماسین دئیه، اونو اوت و یا سامانین ایچریسینده ساخلاییردیلار.
چیلله قارپیزینا بوللوق، برکت رمزی کیمی باخیلیر. ائتنوقرافیک ماتئریاللارا گؤره، چیلله گئجهسینده قارپیز کسمک قیشی خوش قارشیلاماقلا برابر، اوندان قورخماماغا ایشارهدیر. دیگر معلوماتا گؤره، چیللهده قارپیز کسهنده دئیرلر کی، «آی قارپیز، سنی من نئجه کسیرمسه، چیللهنی ده بئله تئز کسیم». یعنی قیشا، شاختایا یئنیلمییم، اونو دردسیز، بلاسیز باشا ووروم. بعضی رایونلاردا (اوردوباد، شرور) یاشلی اینسانلارین وئردیی معلوماتا گؤره، چیللهده قارپیز کسیلیر کی، گونوموز قیرمیزی، یعنی گونشلی اولسون. چیلله قارپیزی کسیلهن واخت خالق آراسیندا نیتئتمه عادتی ده ایجرا اولونور. بو زامان قارپیزین باش طرفینی کسهرک دؤرد یئره آییریب آتیرلار. اگر ایکیسی عینی رنگده – آغ و یا یاشیل اولارسا، نیت قبول ائدیلمیش حساب اولونور. بو دا بئله بیر فیکیر سؤیلهمهیه اساس وئریر کی، چیلله گئجهسی قارپیزین قابیغینین بیر حیسهسینین دؤرد یئره بؤلونوب نیت توتوب آتیلماسی، بلکه ده، دؤرد فسیلله، آتیلان قارپیز قابیقلارینین رنگلرینه اویغون (آغ و یاشیل) نیتین قبول اولماسی ایسه فسیللرین علامتلری ایله الاقداردیر. بوندان باشقا، قارپیز کسیب یئددی ائوه پای گؤندریلیردی. چیلله بایرامی گونو نیشانلی قیزلارین، تزه گلینلرین بایرام گؤروشونه (چیلله بایرامینا) گئدردیلر. بایراملیقلار ایچریسینده چیلله قارپیزی خصوصی یئر توتاردی.
بو قارپیز، چیله قارپیز،
دوشوبدور دیله قارپیز.
ییغیلیب خونچالارا
گئدیر یارگیله قارپیز.
شرور رایونونون بعضی کندلریندن توپلانمیش ماتئریاللارا گؤره، نیشانلی قیزلارا قارپیز آپاراندا اونون یانینا بیچاق دا قویارمیشلار. قارپیز آپاریلان بیچاقلا کسیلر و سونرا یئنیدن اوغلان ائوینه قایتاریلارمیش.اوردوباد بؤلگهسینده ایسه همین گون ائوده اون یئمکلری (خشیل، ترک، قویماق)، هدیک بیشیریلر، قووورغا قوورولار، قوووت چکیلرمیش.ائتنوقرافیک ماتئریاللارا اساسلاناراق دئمک اولار کی، چیللهده قارپیز اولمادیقدا بئله، باشقا بیر مئیوه کسیلمهلیدیر. خالق آراسینداکی اینانجا گؤره، کیم بو گئجه چوخلو مئیوه یئسه، او، بوتون قیشی خستلنمز. اوردوباد بؤلگهسینین بعضی کندلرینده مؤوجود اولان عادته اساساً، چیللهده قارپیز یوخدورسا، اورکلر سرین اولسون دئیه، قاتیق یئیردیلر. همین گئجه سوفرهیه آدلاری «ق» حرفی ایله باشلایان نعمتلر دوزولرمیش؛ مثلاً: قارپیز، قووون، قاتیق، قووورغا، قایساوا، قووورما، قوووت و سایر. قئید ائدک کی، قارپیزین قیرمیزی رنگده اولماسی گونشین رمزی کیمی ساییلا بیلر کی، بو دا ایستیلیگی چاغیرماق آنلامی ایله باغلیدیر. ائتنوقرافیک ماتئریاللارا گؤره، خالق تقویمینه اویغون اولاراق، بؤیوک چیللهنین بیرینجی اونگونلویو (دئکابر آیی) «قاری قاتیلدی کوفلهیه»، یانوار آیینین اولی ایسه «قاریبوغان» آدلانیر. بؤیوک چیللهنین سونلارینا ایسه «قوردون اینسانا یئریکلییهن دؤورو» دئییلمیشدیر. بو دا اونونلا الاقداردیر کی، ایلین بو دؤورونده قورد (جاناوار) آج قالدیغی اوچون اینسانلارا دا هوجوم ائدیر. قیشین برک شاختالی گونلرینه هم ده «قیشین قولون (آتین بالاسی) سالماسی» دؤورو دئییلیر.
چیلله ایله باغلی عادتلردن بحث ائدرکهن اونو دا قئید ائتملیگیک کی، بزهن بو بایرام زردوشتلوکله الاقلندیریلیر. بو، تامامیله یانلیش فیکیردیر. چیلله بایرامی خالق تقویمی ایله باغلی کئچیریلهن بایراملاردان بیریدیر.ناخچیواندا قیشین بزیی اولان قارین اهالی آراسیندا بیلینهن آدلاری اولموشدور. بونلار قوشباشی، چوبانیارماسی، کپک، قاریئیهن، پوسک و سایردن عبارتدیر.ناخچیواندا قیشلا باغلی تقویم عادتلری تاریخین ایلکین دؤورلرینده فورمالاشماقلا بیر سیرا خصوصیتلرینه گؤره دیگر تورک خالقلاری ایله اورتاق جهتلره مالیکدیر.
آسف اوروجوو
حاضیرلایان : محمدرضا اسماعیل زاده