فولكلور اورميه                   
آداب ورسوم و اعتقادات مردم آذربایجان و اورمیه
فولکلورون هر بير ژانري خالقين دونيا گؤروشونون، حيات تجربه‌سينين بديعي-پوئتيک افاده‌سي‌دير. ژانرين تاريخي- مدني فونکسياسينين نئجه اولماسيندان آسيلي اولمايا‌راق، بديعي‌ليک، ائستئتيک‌ليک هر بير ژانرا خاصدير. آلقيش و قارغيش ژانرلاري دا استثنا تشکيل ائتمه‌ييب، اؤزونه ¬مخصوص بديعي-پوئتيک معنا خصوصيتلرينه مالكدير. آلقيشلار و قارغيشلار فولکلوروموزون چوخ گئنيش ياييلميش، گونده‌ليک حياتدا ايشله‌ديلن، اؤز آکتوالليق ‌لاريني دايم ساخلايان ژانرلارينداندير. اونلارين گركليگي انسانلارين گونده‌ليک حياتي ايله باغلي اولما‌لاريندان ايره‌لي گلير. آلقيش و قارغيشلار ژانر طبيعتلري اعتباريله انسانلارين پراکتيک  احتياجلارينين معنوي طرفلريني افاده ائدير. يعني اونلاردا انسانلارين مثبت و منفي مضمونلو ايستكلري افاده اولونور.
آلقيش و قارغيشلاري شفاهي پوئتيک ياراديجي¬ليغين قديم ژانرلاري سايان فيلولوگيا  علملري دوکتورو بهلول عبدالله¬يئو  يازير کي، "...آلقيش و قارغيشلار آداملارين آرزو و ايستكلرينين حياتا کئچه¬جگينه اينامي افاده ائدير. آذربايجان خالق ادبياتينداکي آلقيش و قارغيشلار اؤز کؤکو ايله اسکي اعتقادلار و بديعي آنلاملارلا سيخ علاقه‌داردير، گؤروندوگو کيمي، آلقيش و قارغيش ژانرلاري تاريخي اعتباريله چوخ قديمدير. اونلار اسکي زامانلاردا تشکول تاپا‌راق فورمالاشيب. دئمک، آلقيش و قارغيش ژانرلارينين بديعي-پوئتيک خصوصيتلري¬ده خالقيميزين فولکلور ياراديجي‌ليغينين چوخ قديم زامانلاري ايله باغلي‌دير. اونلارداکي بديعي‌ليک ايلکين پوئتيک ياراديجي‌ليغي عکس ائتديرير.
پروفسور آزاد نبي¬يئو آلقيش و قارغيشلاري خالقيميزين خئيري آلقيشلاماق، شرعي ايسه قارغيشلاماق آنلاييشلاري ايله باغلاميشدير. او، آلقيش و قارغيشلاري تصنيف ائدرکن اونلاري مراسمله، معيشتله و ميفولوژي-ديني تصورلرله باغلي اولا‌راق اوچ قروپا آييرميشدير. بو دا اؤز نؤوبه‌سينده معلوم ائدير کي، آلقيش و قارغيشلارين بديعي-پوئتيک خصوصيتلرينين فعال اولماق تجربي ديل و ادبيات فورمالاشماسينا خالقيميزين قديم آيين و مراسملري، معيشت-تصروفات طرزي، ميفولوژي-ديني تصوّرلري تأثير ائتميشدير.اؤز نؤوبه‌سينده پروفسور مرسل حکيموو دا آلقيش و قارغيشلاردا خالقين اجتماعي-اقتصادي تاريخي‌نين ايزلري ايله ياناشي، اينام و اعتقادينين دا عکس اولوندوغونو گؤسترميشدير.پروفسور پاشا افندي¬يئو ده حاقّيندا دانيشديغيميز ژانرلارين انسانلارين قديم اينام و اعتقادلاري ايله باغلي‌ليغيني خصوصي قئيد اتميشدير.فيلولوگيا علملري دوکتورو سيف¬الدين غني¬يئو شيروان آلقيش و قارغيشلارينين نمونه‌سينده اونلارين بديعي-پوئتيک اؤزونه¬مخصوص‌لوغونون رئگيونال خصوصيتلريندن بحث ائتميشدير.
آلقيش و قارغيشلارلا باغلي گنج تدقيقاتچي آفاق خرّم قيزينين بير فکري دقتي خصوصي جلب ائدير. او يازير کي، "آذربايجان محيطينده... آلقيش و قارغيش سؤيله¬مک، اساساً، قادين فعاليتي ايله باغلي‌دير. لاکن بو ملاحظه ايله بيز کيشي‌لرين آلقيش و قارغيش سؤيله¬مک فاکتيني انکار ائتمک فکرينده دگيليک. شومئرلرين "بيلقاميس" داستاني...، هابئله بير چوخ آذربايجان داستان و ناغيللاري کيشي آلقيش و قارغيشينين کسريندن بحث ائتمک اوچون کفايت قدر ماتريال وئرير. لاکن سون دؤورلرده قارغايان، آلقيش سؤيله‌ين کيشي‌لره اکراه¬لا ياناشيلماسينين ("کيشي خئيلاغي قارغيش ائتمز") شاهدي اولموشوق. قئيد ائتمک لازمدير کي، قادينلار آراسيندا دا بوتون ياش دؤورلرينده دگيل، اورتا و آهيلليق سنّ‌لرينده اولان قادينلارين رئپئرتوار¬يندا کلّي مقداردا آلقيش و قارغيش نمونه‌لرينين سؤيلنيلديگينين شاهدي اولوروق . مؤلفين فکرينه مناسبتيميزي بيلديرمک ايسته¬ييريک. بيزجه، آفاق خرّم¬قيزينين قارغامانين ايندي داها چوخ قادينلارا عايد اولماسي حاقينداکي فکري دوزگوندور. نظره آلمالي¬ييق کي، آلقيشلاما و قارغيشلاما چوخ قديم زامانلاردا خصوصي مراسملر ايدي. ايندي ايسه آلقيش-دعالاما مراسم حادثه‌سي اولا‌راق داها چوخ روحاني¬لرين-موللا‌لارين ديلينده افاده اولونور. قارغاما ايندي مراسم کيمي ايفا اولونمور. شخصي ايفايا عايددير. قالدي کي، کيشي‌لرين قارغيش ائتمه‌سينه اکراه¬لا ياناشيلماسينا، بيزجه، بورادا اکراهدان داها چوخ، کيشي قارغيشينين توتماسينا، حياتا کئچمه‌سينه اينام افاده اولونور. مثلاً، عائله‌ده قادينلار اؤزلري قارغيش ائديب اوره¬کلريني سويودورلارسا، کيشي‌لرين قارغيش ائتمه‌سيندن قورخورلار. چونکي ايناما گؤره قادين قارغيشي توتمور، کيشي قارغيشي ايسه حياتا کئچير. دئييلنلري عمومي-لشديريب آلقيش و قارغيشلارين بديعي-پوئتيک خصوصيتلري ايله باغلي بو قناعتلره گلمک ممکن‌دور:
بيرينجيسي، آلقيش و قارغيشلار انسانلارين خئيير و شر ايستكلريني افاده ائتمه‌سي اونلارين بديعي-پوئتيک خصوصيتلرينده آچيق شکيلده افاده اولونور. آلقيشلاردا اينجه، ظريف، خوش معنا‌لي افاده‌لردن استفاده اولونورسا، قارغيشلاردا کسگين، آجي معنا‌لي سؤزلرين ايشلنيلمه‌سي اساس پوئتيک خصوصيت کيمي دقتي جلب ائدير.
ايکينجيسي، آلقيش و قارغيشلار تاريخ باخيميندان قديم دؤورلرله باغلي‌دير. دئمک، بونلارين بديعي-پوئتيک خصوصيتلرينده خالقيميزين بديعي ياراديجيليغينين ان قديم ايزلري ياشايير. اوچونجوسو، آلقيش و قارغيشلارين آيين و مراسيملرله باغلي‌ليغي اونلارين بديعي-پوئتيک خصوصيتلرينين بير قايناغينين مراسملردن گلديگيني گؤسترير.
دؤردونجوسو، آلقيش و قارغيشلارين بديعي-پوئتيک خصوصيتلري ايلکين ايناملارلا باغلي‌دير. دئمک، همين ايناملار مقدس اولدوغو کيمي، اونلارين آلقيش و قارغيشلاردا انعکاس اولونموش بديعي کيفيتي ده مقدسليک جيزگيلرينه مالكدير.
آلقيش و قارغيشلار بديعي جهتدن زنگين خصوصيتلره مالكدير. فولکلوروموزدا هم نثر، هم ده نظم شکيللي آلقيش و قارغيشلار واردير. مثلاً، نثر شکيللي اؤرنكلر:
آغ گونه چيخاسان.
آللاه ائويني آوا‌دان ائله‌سين.
تاري کيشي کؤمگين اولسون.
هئچ واخت "نئينيم، نئينيم" دئمه‌يه‌سن.
ايشينيز آواند اولسون و ...
قئيد ائدک کي، نثر شکيللي آلقيش و قارغيشلارا عادي دانيشيق ديلينده راست گليريک¬سه، شعر شکيللي آلقيش و قارغيشلارا داستانلاردا، خالق پوئزياسيندا و ... توش اولوروق. مثلاً، "قورباني" داستانيندا وزيره ائديلميش قارغيشدان بير بند:
وزير، سني قارغاييرام،
حاق ديله¬گين يئتيرمه‌سين.
گؤيدن مين بير بلا ائنسه،
بيرين سندن اؤتورمه‌سين قارغيشلار باياتي شکلينده ده اولور. بير شيروان قارغيش باياتيسينا دقت ائدک:
گل گئدک هون داغينا،
گون دوشوب هون داغينا،
سني دوغان آنانين
اود دوشسون قونداغينا آلقيش و قارغيشلارين قديم نمونه‌لري اونلارين بديعي-پوئتيک خصوصيتلريني اؤيرنمک اوچون داها گئنيش ماتريال وئرير. آلقيش و قارغيشلارين بو باخيمدان تدقيقي اوچون اعتبارلي و زنگين قايناقلاردان بيري و بلکه ده، ان اساسي "کتاب دده قورقود"دور. "سالور قازانين ائوينين ياغمالانماسي" بويونون سونوندا دده قورقودون ديليندن دئييلن و "يوم" آدلانان آلقيشلارا دقت ائدک:
"يوم وئره¬ييم، خانيم:
قارلي قارا تاغلارون ييقيلماسون!
کؤلگه‌ليجه قابا آغاجين کسيلمسون!
قامين آقان گؤركلو سويين قوريماسون!
قادير تنري سني نامرده محتاج ائتمسون!
چاپارکن آغ-بوز آتين بودرمسون!
چاليشاندا قارا پولاد اوز قيليجين گؤدلمسون!
دورتوشرکن آلا کؤندرين آوانماسون!
آغ ساققاللو بابان يئري اوچماق اولسون!
آغ بيرچكلي آنان يئري بهشت اولسون!
آخير-سوني آري ايماندان آييرماسون!
"آمين" دئيه¬ن‌لر ديدار گؤرسين!
آغ آلنوندا بئش کلمه دعا قيلديق، قبول اولسون!
آللاه وئرن اومودون اوزولمسون!
ييغيشديرسون، دوروشدورسون، گوناهلاريم
آدي گؤركلو محمد مصطفي يوزي سويينا باغيشلاسون، خانيم هئي!.." آلقيشلاردان تشکيل اولونموش بو يوم اؤز فورما و مضمونو باخيميندان بيزه چوخ زنگين ماتريال وئرير. بورادا اوغوز توركلرينين پوئتيک دوشونجه‌سينين تاريخي کيفيتي، بديعي اؤزونه-مخصوصلوغو ايله باغلي قيمتلي معلوماتلار واردير. يومدا تقديم اولونان آلقيشلار قديم اوغوز-تورک شعرينين پوئتيک اؤزلليكلريني عکس ائتديرير. بو آلقيشلارا درين بير شعريت خاصدير. بير-بيرينين آردينجا گلن آلقيشلار فورما باخيميندان اوزلاشماقلا موسيقيلي آهنگ و ريتم ياراتميشدير. ريتمين اولماسي شعرين اساس تکنيکي گؤستريجي‌لريندن بيريدير. عيني ائلئمئنتلرين تکراري، نؤوبه‌لي دوزومو ريتمي تشکيل ائدير و بو دا اؤز نؤوبه‌سينده شعرين پوئتيک گؤستريجي‌سي کيمي چيخيش ائدير. بو جهتدن ياناشديقدا گؤروروک کي، يومداکي آلقيشلار ژانرين مستقل و بوتؤو واحدلري اولماقلا برابر، هم ده بيرليکده بير شعري تشکيل ائدير. البته، اونلارين بير-بيرينين آردينجا دوزولمه‌سي، آهنگ تشکيل ائتمه‌سي مضمونلا باغلي‌دير. بوندان ايره‌لي گلمکله مصراعلاشما، بندلشمه، بوتؤولشمه يارانميشدير. بورا قدر دئييلنلر گؤسترير کي، آلقيش و قارغيشلار ايلک باخيشدان دقتي جلب ائتمه‌سه ده، زنگين بديعي-پوئتيک خصوصيتلره مالكدير. همين خصوصيتلرين علم اوچون گركلي‌ليگي اونلارين قديمليگينده، اسکي آيين و مراسملرله، ميفولوژي و اسکي ديني گؤروش‌لرله باغليليغيندا‌دير. دئمک، خالقيميزين شفاهي بديعي ياراديجي‌ليغينين، فولکلور دونياگؤروشونون پوئتيک خصوصيتلرينين قديم مرحله‌سينين اؤيرنمه‌سي اوچون آلقيش و قارغيشلار زنگين منبع رولونو اوينايا بيلر.
قايناقلار:
1.بهلول. عبدالله يئو. حاقين  سسي. ب.، آذربايجان دؤولت نشرياتي، 1989
2.بهلول. عبدالله يئو. آزربايدژانسکي اوبردوويي فولکلور ي ائقو پوقتيكا.، "قلم"، 1990
3.آ. نبي يئو. دورنا گؤزلو بولاقلاردان - نغمه‌لر، اينانجلار، آلقيشلار. توپلاياني، ترتيب ائدني و نشره حاضرلاياني ف.ائ.د. آزاد نبي¬يئو. ب.، "يازيچي"، 1986، ص. 5-24
4.آ. نبي¬يئو. آذربايجان فولکلورونون قديم ژانرلاري.ب.، ADU ، 1983
5.خالقيميزين دئييم‌لري و دويوملاري. توپلاييب يازيا آلاني و ترتيب ائدني م. حکيموو. ب.، "معارف، 1986
6.م. حکيموو. "کتاب دده قورقود" بويلاريندا آلقيش- دعا، آند و قارغيشلار - "فولکلورشناسليق مسئله‌لري"، ب.، BDU، 1991، 20-29
7.پ. افنديئو. آذربايجان شفاهي خالق ادبياتي. ب.،  "معارف، 1982
8.س. قني¬يئو. شيروان فولکلور محيطي. ب.، "اوزان"، 1997
9.آ. خرّم¬قيزي. آذربايجان مراسم فولکلورو. ب.، "صدا"، 2002
10.کتاب دده   قورقود.   ترتيبچيلر:   ف.زئينالوو  و س.عليزاده. ب.، "يازيچي"، 1988
11.خالق داستانلاري. توپلاياني و ترتيب ائدني ا. آخوندوو. 2 جلدده، 1-جي جلد، ب.، آذرنشر،   ۱۹61

 

مهپاره رضايئوا  -  كؤچورن: محمدرضا اسماعيل زاده

ارسال در تاريخ شنبه ۷ آبان ۱۳۹۰ توسط محمدرضا اسماعیل زاده

- آدينا قوربان اوْلوم.

- آغ بخت اوْلاسان.

- آغ گونلو, آغ چؤر‎کلي اوْلاسان.

- آغ گونه چيخاسان.

- آغزين شيرين اوْلسون.

- آللاه آتاوا رحمت ائله‎سين.

- آللاه آمانـيندا.

- آللاه ائوينين چيراغيني کئچيرتمه‎سين.

- آللاه اليندن توتسون.

- آللاه اليوي برکتلي ائله‎سين.

 

یازان :عزیز محسنی

قایناق : آذری 5-جی سایی (ائل دیلی و ادبیاتی درگیسی 12-جی سایی)  1382-جی ایل



ادامه مطلب...
ارسال در تاريخ یکشنبه ۱۲ تیر ۱۳۹۰ توسط محمدرضا اسماعیل زاده
.: Weblog Themes By Blog Skin :.

اسلایدر